ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૫ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૫ – ચિરાગ પટેલ
(originally published at: http://webgurjari.in/2018/03/02/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_5/)

पू. २.८.५ (१९८) इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिन्द्रमर्केभिरर्किणः । इन्द्रं वाणीरनूषत ॥

સામના સાધકોએ, ગાવા યોગ્ય બૃહદ સામની સ્તુતિઓથી ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કર્યા. એ જ રીતે યાજ્ઞિકોએ મંત્રોચ્ચારણ દ્વારા ઇન્દ્રની પ્રાર્થના કરી છે.

આ શ્લોકમાં “ગાવા યોગ્ય બૃહદ સામ”નો ઉલ્લેખ છે. સામવેદનો ઉલ્લેખ ગાઈ શકાય એવા વેદ તરીકે થાય છે. એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે સામવેદના રચનાકાળમાં ભારતમાં સંગીતની પદ્ધતિનો વિકાસ થઈ ગયો હોવો જોઈએ. આગળ ઉપર એક શ્લોકમાં છંદનો ઉલ્લેખ પણ આવે છે. વળી, સંગીતની કે ગાનની ઉપાસના કરનારા સાધકોની અલગ શાખા હોવાનો પણ અહીં ઉલ્લેખ છે. મંત્રદ્વારા યજ્ઞ કરનારા સાધકો અને ગાન દ્વારા ઉપાસના કરનારા સાધકોના અલગ વર્ગ હોવા જોઈએ.

 

पू. २.१०.७ (२१०) धानावन्तं करम्भिणमपूपवन्तमुक्थिनम् । इन्द्र प्रातर्जुषस्व नः ॥

હે ઇન્દ્ર! અમારામાંથી ધારણાવાળા પ્રાણનું નિયંત્રણ કરનારા પ્રશસ્ત ઈંદ્રિયોવાળા સ્તુતિ વચનવાળાને પ્રાતઃકાળમાં પ્રિય બનાવ.

આ શ્લોકમાં સવારે ધ્યાન, પ્રાણાયામ, ઇન્દ્રિય સંયમ અથવા પ્રત્યાહાર, અને સ્તુતિ કે પ્રાર્થના નું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. આપણે અષ્ટાંગ યોગના રચયિતા પતંજલિને જાણીએ છીએ, જે કદાચિત 2500 વર્ષ પહેલાં થઈ ગયા. પરંતુ, યોગની પ્રણાલી સામવેદ કાળમાં પ્રચલિત હશે એનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ આ શ્લોકમાં છે.

 

पू. २.१०. ८ (२११) अपां फेनेन नमुचेः शिर इन्द्रोदवर्तयः । विश्वा यदजय स्पृधः ॥

સર્વે સ્પર્ધકોને પરાજિત કર્યા બાદ ઇન્દ્રે રોગના માથાને જળના ફીણથી તોડ્યું.

આ શ્લોકમાં કોઈ પણ નકારાત્મક સ્થિતિ કે વૃત્તિને દૂર કરવા યોગ્ય કાર્યનું સતત પુનરાવર્તન કરવા નિર્દેશ કરાયો હોય એમ જણાય છે. જળમાં ફીણ ઉત્પન્ન કરવા એનું મંથન કરવું પડે છે.

 

पू. २.११.१ (२१४) आ व इन्द्रं कृविं यथा वाजयन्तः शतक्रतुम् । मंहिष्ठं सिन्च इन्दुभिः ॥

જેમ અન્ન ઇચ્છુક ખેતરમાં પાણી સીંચે છે, તેમ બળના ઇચ્છુક મહાન ઇન્દ્રને સોમરસથી સિંચીએ છીએ.

આ શ્લોકમાં ખેતીની પદ્ધતિનો નિર્દેશ છે. સામવેદ કાળમાં અન્નના ઉત્પાદન માટે ખેતી અને સિંચાઈની સુનિયોજિત પદ્ધતિ વિકસી ચુકી હશે.

 

पू. २.११.३ (२१६) आ बुन्दं वृत्रहा जातः पृच्छाद्विमातरम् । क उग्राः के ह श्रृण्विरे ॥

જન્મતાં જ બાણથી વૃત્રને મારનાર ઇન્દ્રે માતાને પૂછ્યું, અન્ય પ્રસિદ્ધ વીર કોણ છે?

આ શ્લોકમાં ઇન્દ્ર પોતાના જન્મની સાથે જ શક્તિસંપન્ન હશે એમ જણાવાયું છે. વળી, નવજાત ઇન્દ્ર બાણ વડે વૃત્રનો સંહાર કરવા પણ સક્ષમ છે. નવજાત ઇન્દ્રમાં વાક શક્તિ પણ છે જેનાથી તે પોતાની માતાને પ્રશ્ન કરે છે. શું અહીં પુરાણોમાં આવતી દેવો અને અસુરોની વાર્તાનો સંદર્ભ છે? પૂર્વાપરના બીજા શ્લોકોથી આ શ્લોક જુદો પડે છે. અનેક ઠેકાણે આવો અનુભવ સામવેદનો અભ્યાસ કરનારને થશે.

સામવેદમાં પ્રવાહિતા નહિ જાળવવાનું કારણ શું હશે? રચયિતાઓ કોઈ અગત્યની વાત તરત ખ્યાલ ના આવે એ માટે આવું કરવા પ્રેરાયા હશે? અથવા આ વેદ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરામાં સાંગોપાંગ મૂળ સ્વરૂપે નહિ જળવાયો હોય?

 

पू. २.११.९ (२२२) इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् । समूढमस्य पांसुले ॥

આ વિશ્વને વિષ્ણુએ ત્રણ પગલાંથી માપ્યું. એમના ધૂળવાળા પગમાં સમસ્ત સંસાર સમાયેલો છે.

આ શ્લોકમાં ફરી પુરાણમાં આવતી વામન અવતારની વાતનો ઉલ્લેખ છે. વામન અવતારમાં વિષ્ણુએ ત્રણ પગલામાં પૃથ્વી, સ્વર્ગ અને પાતાળને સમાવી લીધાં હતાં. ભાગવતમાં ઉલ્લેખ છે કે પ્રભુના જમણા પગના અંગુઠામાં આપણું બ્રહ્માંડ રહેલું છે. આ શ્લોકમાં સામવેદના ઋષિ પણ આવી જ વાત કરે છે. એવું માની શકાય કે, આવા શ્લોકમાં કોઈ પૂર્વેની ઘટનાનો ઉલ્લેખ ઋષિ કરે છે અને પછી પુરાણોમાં એને વિસ્તૃત કરી વર્ણવે છે?

Print Friendly, PDF & Email

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *