રાજયોગ અંગ ૧ – યમ

રાજયોગ અંગ ૧ – ચિરાગ પટેલ  જુન ૧૨, ૨૦૧૦

પતંજલિ ઋષિનાં અષ્ટાંગ યોગથી કોણ પરિચિત નહિ હોય? પતંજલિ યોગસૂત્રમાં અલગ – અલગ પદોમાં સમાયેલા આ નિર્દેશોનું  દુનિયાભરમાં આજે તો અનુકરણ કરનારા બહુ લોકો છે. ઘણા વિદ્વાનોએ એના પર સરસ વિવેચન પણ કર્યા છે. સ્વામી વિવેકાનંદનું “સરળ રાજયોગ” પુસ્તક અષ્ટાંગ યોગ પર આધારિત છે. આપણા મુખ્ય દરેક ધર્મ કે સંપ્રદાયના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો અને રાજયોગના નિર્દેશોમાં ઘણું જ સામ્ય છે. રાજયોગ કે અષ્ટાંગ યોગ (જેને અષ્ટાંગ વિન્યાસ યોગ પણ કહે છે)નાં આઠ અંગ પ્રમાણે ક્રમે ક્રમે વધતા જઈને મનુષ્ય પરબ્રહ્મને પામી શકે છે. દરેક અંગ એકપછી એક સિદ્ધ કરી શકાય કે એકસાથે એકથી વધુ અંગોનો પણ અભ્યાસ કરી શકાય. આ લેખમાળા માટે માનનીય રાજેશભાઈ પડાયાનું સૂચન હતું. તેમને સરળ રાજયોગની મારી ભૂતપૂર્વ લેખમાળા પરથી આ સૂચન કર્યું હતું. એ જૂની લેખમાળા અહી વાંચી શકો છો: http://rutmandal.info/parimiti/2007/09/08/ અને http://rutmandal.info/parimiti/2007/09/09/

આજે પહેલા અંગ “યમ”ની છણાવટ કરીશું. યમનો રાજયોગમાં જે અર્થ લીધો હોઈ શકે એમ હું માનું છું એ મુજબ જે મનથી સિદ્ધ થઇ શકે એવું નિવૃત્તિનું લક્ષણ એ યમ છે. વળી, જે જેવી રીતે થઇ શકે એ યમ છે. કોઈ પણ ધર્મનો પાયો “યમ”નાં અંગ પર રચાયેલો બહુ સહેલાઈથી અનુભવી શકાય એમ છે. યમમાં સત્ય, અહિંસા, અસ્તેય, અપરિગ્રહ અને બ્રહ્મચર્ય એવા પાંચ નિગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે.

સત્યમેવ જયતે – આ સૂત્રથી ભારતનો બચ્ચેબચ્ચો પરિચિત છે. પણ, એનું પાલન ભાગ્યે જ કોઈ કરતુ હોય છે. સત્ય હંમેશા વિજયી નીવડે છે. સત્ય એટલે આચાર અને વિચારથી જેવી હકીકત હોય એવી જ રજુ કરવી. ના તો એમાં કશું ઉમેરવું કે ના તો કશું એમાંથી બાદ કરવું. આટલી સીધીસાદી વાત છે છતાં એનું પાલન કેટલું અઘરું છે! કળિયુગમાં સત્યનું તપ સહુથી શ્રેષ્ઠ કહ્યું છે. આજે આપણે જે રીતે ડગલેને પગલે અસત્યનો પક્ષ લઈએ છીએ એ જોઇને સાચે જ લાગે છે કે સત્યનું તપ સહુથી શ્રેષ્ઠ છે. આપણે પહેલા પગથિયે જ ગબડી પડીએ છીએ. વિદ્વાનો એવું પણ કહી ગયા છે કે, સત્ય બોલો અને પ્રિય બોલો. ઘણીવાર આ બંને ઉપવિધાનો પરસ્પર વિરોધી થતા જોવા મળે છે. એ માટે આપણને એવું સમજાવવામાં આવે છે કે જે સત્ય બોલવાથી કોઈની હાનિ ના થતી હોય તેવું સત્ય બોલવું, તેમ જ, જે અસત્ય કોઈની હાનિ થતી અટકાવે એ સત્ય વિરોધી નથી. અંગત રીતે હું માનું છું કે, જે સત્ય છે એના કદી વિકલ્પ ના હોય. જે સત્ય છે એ સત્ય જ છે, પૂરેપૂરું અને સંપૂર્ણ સત્ય. એમાં કોઈ પણ અવકાશ રહેતો નથી. દરેક સત્ય કોઈની હાનિ સાથે સંકળાયેલું હોય છે અને દરેક અસત્ય કોઈની હાનિ અટકાવતું જ હોય છે. એટલે, સત્યપાલન કરવું જરૂરી છે. આજના યુગમાં કોઈ સંપૂર્ણ સત્યપાલન કરી શકે એ અશક્ય લાગે છે. જો કરે તો, પ્રભુ હાથવેંતમાં છે!

ભારતીયો માટે સત્ય અને અહિંસા શબ્દો સાથે ગાંધીબાપુનું સ્મરણ થવું સ્વાભાવિક છે. સ્વતંત્રતાની ચળવળમાં ગાંધીજીએ અહિંસાત્મક પ્રતિકાર પર અનન્યપણે ભાર મુક્યો હતો. અહિંસા શબ્દ ઘણો છેતરામણો છે. આપણે ડગલેને પગલે હિન્સાભર્યા કર્મોનો ગુણાકાર કરતા રહીએ છીએ. અરે, શ્વાસ લેવા જેવી સ્વાભાવિક પ્રક્રિયા પણ હિંસાથી ભરપુર છે. તો અહિંસા જેવા યમના અંગ દ્વારા ઋષિ શું કહેવા માગે છે? જડ કે ચેતન પદાર્થ કે જીવની બિનજરૂરી હાનિ કરવાથી બચવું એ જ અહિંસા ગણી શકાય. હવે વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે આ “બિનજરૂરી હાનિ”નો અર્થ ચોક્કસપણે બદલાયા કરતો હોય છે.

અસ્તેય એટલે ચોરી ના કરવી એ.  હવે, ચોરી કરવી એટલે કોઈનું બિનઅધિકૃતપણે લઇ લેવું એમ કહી શકાય. આજે તો ધોળી ટોપીઓ અને સરકારી અમલદારો પુરેપુરા “સ્તેય”માં માને છે. પ્રજા પણ સરકારી સંપત્તિનો વ્યય કરવામાં માનતી થઇ ગઈ છે. આપણે જરુરિયાત વગર વૃક્ષના પાંદડા પણ ના તોડવા જોઈએ. અરે, વણજોઈતી પ્રાકૃતિક સંપદા પણ વાપરવી ના જોઈએ. અસ્તેયના વ્રતનું પાલન “ગો ગ્રીન” ચળવળમાં કેવો ક્રાંતિકારી ફાળો આપી શકે!

અપરિગ્રહ એટલે કોઈનું દાન ન લેવું, જરૂરીયાત કરતા વધુ સંપત્તિ ન રાખવી અને કોઈ પણ પ્રકારના મોહનો ત્યાગ. વ્યક્તિ વિકટ પરિસ્થિતિમાં પણ જો દાનનો અસ્વીકાર કરે તો તેનું ગૌરવ જળવાય છે અને દાન આપનારની શેહમાં ક્યારેય પણ આવવું પડતું નથી. દાન લેનાર સાચે જ પરિસ્થિતિ અને સમયને આધીન થઇ દાનીને પરાધીન થતો હોય છે. વળી, દાની પણ પોતાનો અહં આ રીતે વધારતો હોય છે. વોરેન બફેટ કે બિલ ગેટ્સ જેવા સૌથી વધુ સંપત્તિવાન વ્યક્તિઓ પોતાની અધિકતર સંપતિને માનવસેવા માટે વાપરે છે. એ જ પ્રમાણે, મધ્યમવર્ગી વ્યક્તિઓ પણ પોતાને જરૂર ના હોય એવી સંપત્તિનું સેવા નિમિત્તે જે-તે સંસ્થાને દાન કરી શકે છે. આ દાન ખાનગી રાહે થવું જરૂરી છે, નહીતર જાહેરાત તો અહંકારને વધારનારી જ થઇ પડે. મોહ એટલે જે-તે પદાર્થ કે પ્રાણી પ્રત્યે લાગણીનું અધિક માત્રામાં હોવું એ. આવી વધુ પડતી લાગણી આપણા મોહના પાત્રને નુકશાનકર્તા નીવડતી હોય છે. આ બધી બાબતોથી બચવુ જરૂરી છે.

બ્રહ્મચર્ય પર તો પુસ્તકો ભરાય એટલું લખી શકાય છતાં એનો અંત ના આવે! બ્રહ્મચર્ય એટલે ઇન્દ્રિયો પરનો સંયમ કેળવીને પરબ્રહ્મની પ્રાપ્તિ કરવી. અહી “ઇન્દ્રિય નિગ્રહ” એવો અર્થ નથી કરવામાં આવ્યો પણ “ઇન્દ્રિય સંયમ” એવો અર્થ છે. આ અર્થ મેં “ભગવતી ભાગવત” પુરાણમાં કરવામાં આવેલ બ્રહ્મચર્ય વ્રતના નિર્દેશો પરથી લીધો છે. બસ, આથી વધુ બ્રહ્મચર્ય બાબતે કહેવાની ઈચ્છા નથી થતી!

યમના આ પાંચ પદનું ચુસ્ત પાલન કોઈ પણ વ્યક્તિને પરમાત્માના પ્રકાશને ઝીલવા સક્ષમ બનાવે છે. સાચે જ, મનુષ્યના કોઈ પણ ધર્મ કે સમાજના વિકાસ માટે આ પદ અત્યંત મહત્વના છે.