stri

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ

(originally published at: http://webgurjari.in/2018/04/27/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_atharvashira-upnishad/)

મેં 2018 માર્ચની 2જી તારીખે એક લેખ વાંચ્યો. એમાં સુવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક સ્ટિવન હૉકિંગે જણાવ્યું હતું કે, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ થઈ એની પહેલા શું હતું એ તેઓ જાણે છે! એ લેખ આ લિન્ક પાર વાંચી શકાશે : https://www.livescience.com/61914-stephen-hawking-neil-degrasse-tyson-beginning-of-time.html) હૉકિંગના કહેવા મુજબ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ સમયે એ એક અણુ સમાન હતું. ઉર્જા અને ઉષ્માના એ અતિ સઘન કણમાં ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમો અને સમય અસ્તિત્વમાં નહતા. મહાવિસ્ફોટની ક્ષણ પહેલા સમય અનંતપણે શૂન્ય તરફ અગ્રેસર હતો એટલે એ સમયે કોઈ અનુભવગમ્ય કે દર્શનીય અવસ્થા નહતી. એ વિષે વિચારવાનો કોઈ અર્થ નથી!

આ લેખ વાંચતા જ મને અથર્વશિર ઉપનિષદ યાદ આવી ગયું. આ ઉપનિષદમાં બહુ સચોટ રીતે બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવી છે. હૉકિંગનું 2018 માર્ચ 14ના રોજ અવસાન થયું અને આ લેખ મારી તેમને અંજલિરૂપ છે.

અથર્વશિર કે અન્ય ઉપનિષદો ક્યારે લખાયા હશે એ કોઈ ચોક્કસપણે કહી શકતું નથી. પરંતુ, સામાન્ય માન્યતા મુજબ ઉપનિષદો 2500-3000 વર્ષો પહેલાં અસ્તિત્વમાં આવ્યા હશે. આપણે જાણીએ છીએ કે, પ્રાચીન ઋષિઓએ પોતાના શિષ્યોને વેદોની સરળ સમજૂતી રૂપે ઉપનિષદો કહ્યાં હતાં. એટલે, આ મૌખિક પરંપરા તો 5000-6000 વર્ષ પુરાણી પણ હોઈ શકે!

અથર્વશિર ઉપનિષદ અથર્વશિરસ અથવા અથર્વશિર્ષ ઉપનિષદ તરીકે પણ ઓળખાય છે. એમાં કુલ 7 કંડિકાઓ સ્વરૂપે રુદ્રનું વર્ણન છે. એના દરેક વિશેષણો રુદ્રને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આપણે આ દરેક શબ્દોમાંથી અમુક શબ્દોનું આધુનિક વિજ્ઞાન પ્રમાણે રસદર્શન કરીએ.

મૂળ સંસ્કૃતમાં અથર્વશિર ઉપનિષદ: http://www.dharmicscriptures.org/Atharvashira%20Upanishad.pdf

 

1. રુદ્ર ક્ષર અને અક્ષર છે.

આપણે જાણીએ છીએ કે આ વિશ્વમાં સઘળું નાશવંત છે. આપણે ઇન્દ્રિયોથી જે અનુભવી શકીએ છીએ એ સર્વે નાશવંત છે અને જન્મ-મૃત્યુના વિષચક્રથી બંધાયેલ છે.

સૂક્ષ્મ કક્ષાએ ઉર્જા અને પ્રાથમિક કણો છે. આ સર્વેનું વિવિધ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરણ થતું રહેતું હોય છે પણ એમનો નાશ નથી થતો! બ્રહ્માંડના પ્રારંભિક વિસ્ફોટ પહેલા સમયનું પણ અસ્તિત્વ નહતું. પરંતુ, એ સ્થિતિમાં ઉર્જા કે પ્રાથમિક કણો એક અણુ સ્વરૂપે હતાં અને એ જ બ્રહ્માંડનું બીજ હતું. આ બીજ એ પહેલાના બ્રહ્માંડમાંથી બન્યું હોવું જોઈએ. આ તર્કને આગળ વધારતાં આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે, મૂળ અક્ષર તત્વ હશે કે જે મૂળ તત્વ હશે જે દરેક સર્જનનું મૂળ છે.

 

2. આઠ ગ્રહો અને પ્રતિગ્રહો રુદ્ર છે.

પ્રાચીનકાળથી ભારતીય વેદાંગ જ્યોતિષમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ, શુક્ર, મંગળ, શનિ, ગુરુ અને પૃથ્વી એમ આઠ ગ્રહો, અને ચંદ્રગ્રહણ તથા સૂર્યગ્રહણના કાલ્પનિક છાયાબિંદુઓને રાહુ-કેતુ જેવા પ્રતિગ્રહોરૂપે ગણના કરવામાં આવી છે. અથર્વશિર ઉપનિષદની બીજી કંડિકા આનું સમર્થન કરે છે. એ પ્રાચીન સમયના લોકો દ્વારા કોઈ પ્રચલિત સાધનો વિના સૂર્ય, ચંદ્ર, પૃથ્વી સિવાયના ગ્રહોનું અવલોકન કરી એમને અન્ય તારાઓથી અલગ ગણવા એ સાચે જ આશ્ચર્ય પમાડે છે.

 

3. ૐકાર સર્વવ્યાપી અને અનંત છે. અને એ રુદ્ર છે.

ૐ ઉચ્ચાર કરવા જિહવા, કંઠ, દંત કે તાલુનો ઉપયોગ થતો નથી. ૐના તરંગોનો વર્ણપટ બ્રહ્માંડના પશ્ચાદભૂના તરંગોના વર્ણપટને મળતો આવે છે. ૐનો ઉચ્ચાર આથી સ્વયંભૂ છે એમ કહી શકાય. એથી ૐને આદિનાદ કહી શકાય. જ્યાં નાદ છે ત્યાં ઉર્જા છે. એટલે, ૐને આદિઉર્જા પણ કહી શકાય. એટલે, આપણે એવું પણ કહી શકીએ કે જે અક્ષર તત્વ છે એ ૐ છે. વળી, આ કંડિકામાં જણાવ્યા મુજબ ૐ દરેક અણુને સાંકળતો એવો સર્વવ્યાપી છે.

 

4. ૐકાર સર્વવ્યાપી છે, કારણ કે જેમ તલમાં તેલ નિહિત હોય છે એ રીતે એ આ બ્રહ્માંડના દરેક પદાર્થ અને જીવમાં અવ્યક્તરૂપે વ્યાપ્ત છે. ૐકાર અનંત છે, કારણ કે એને ઉચ્ચારતા એનો કોઈ આરંભ કે અંત નથી જણાતો. ૐકાર અત્યંત ધવલ છે, કારણ કે એ સ્વયં પ્રકાશિત છે અને દરેકને પ્રકાશ આપે છે.

આ કંડિકામાં જણાવેલા આ ત્રણ ગુણધર્મો વિશિષ્ટ છે. એ ત્રણેય આપણે પ્રાથમિક કણ માટે પણ પ્રયોજી શકીએ છીએ. બ્રહ્માંડનો દરેક કણ તરંગરૂપે પણ વર્તન કરતો હોય છે. એટલે, દરેક કણને ધ્વનિ અને પ્રકાશ હોય છે એવું આપણે કહી શકીએ; ભલે, પછી આપણે એ ધ્વનિ કે પ્રકાશનો અનુભવ કરવા સક્ષમ ના હોઈએ! એટલે, જયારે આપણે ૐનો ઉચ્ચાર કરીએ ત્યારે આપણા શરીના અણુએઅણુના તરંગો સાથે આપણે તદ્રુપ થઇ શકીએ છીએ! એ ઉચ્ચાર આપણને આદિ બ્રહ્માંડ સાથે એકરૂપ કરી દે છે!

 

5. અગ્નિ, વાયુ, જળ, ભૂમિ અને આકાશ ભસ્મ છે.

જયારે કોઈ પદાર્થ બળે છે ત્યારે એના અવશેષ રૂપે ભસ્મ બને છે. પ્રાચીન ભારતીય માન્યતા મુજબ આ બ્રહ્માંડ પાંચ મૂળભૂત તત્વોનું બનેલું છે – પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ. આ કંડિકામાં જણાવ્યા મુજબ પંચતત્વો ભસ્મ છે. ભસ્મ હોવાનો અર્થ એ થયો કે આ તત્વો કોઈ મૂળભૂત તત્વોના જ્વલનના પરિણામરૂપ છે. એવું કેવી રીતે હોઈ શકે? એક ઉદાહરણ જોઈએ. સમુદ્રનું પાણી ગરમ થવાથી એની વરાળ બને છે. એ વરાળના વાદળો બંધાઈ પ્રવાહીસ્વરૂપે પાણી પાછું વરસે છે! એટલે કે, મૂળભૂત પંચતત્વો સાચે જ મૂળભૂત હોવા જોઈએ અને પોતે જ પોતાના અવશેષરૃપે હોવા જોઈએ!

 

6. આ વિશ્વ અગ્નિરૂપ રૂદ્રથી બન્યું છે. જયારે રુદ્ર નિદ્રા શરણ થાય છે ત્યારે સઘળું નાશ પામે છે. અક્ષરથી કાળ જન્મે છે. કાળ અક્ષરને વિસ્તૃત કરે છે અને સર્વવ્યાપી બનાવે છે. રુદ્ર શ્વાસ લે છે એટલે તમ જન્મે છે. તમથી આપઃ બને છે. રુદ્ર પોતાની આંગળી વડે આપઃને ઘૂમાવે છે એટલે જાડું અર્થાત શિશિર બને છે. રુદ્ર એને વધારે ઘૂમાવે છે એટલે એ ફીણ જન્માવે છે. ફીણમાંથી અંડ બને છે. અંડમા બ્રહ્મા ઉદ્ભવે છે. બ્રહ્મા વાયુને જન્મ આપે છે. વાયુથી ૐકાર જન્મે છે. ૐકારથી સાવિત્રી જન્મે છે. સાવિત્રીથી ગાયત્રી જન્મે છે. અને ગાયત્રી લોકને જન્મ આપે છે.

 

આપણું વિશ્વ પ્રથમ મહાવિસ્ફોટથી ઉત્પન્ન થયું છે. આ છઠ્ઠી કંડિકામાં એ સમગ્ર પ્રક્રિયા ઘણી વિસ્તારથી વર્ણવી છે. ઉર્જા, ઉષ્મા અને દ્રવ્યથી ઘનિષ્ઠ થયેલો અણુ એ આ બ્રહ્માંડનું બીજ છે. આ બીજ ચોક્કસપણે અવિનાશી એવું અક્ષર તત્વ હશે જે સમયના આરંભ પહેલેથી અસ્તિત્વમાં હોવું જોઈએ. જયારે સમય શરુ થયો ત્યારે એ બીજ ફૂલવાનું શરુ થયું હશે. આ કંડિકામાં અંત પણ કહેવાયો છે. જયારે સમયનો અંત આવે છે ત્યારે વિશ્વ નાશ પામે છે અને રહી જાય છે બીજ જેમાંથી જવું વિશ્વ જન્મે છે.

જયારે બીજમાંથી સમયનો આરંભ થાય છે ત્યારે ડાર્ક મૅટર અને ડાર્ક એનર્જી અસ્તિત્વ ધરાવે છે જે સર્વવ્યાપી છે. આ ઉર્જા અને પદાર્થ વલોવાય છે અને પ્રવાહી બને છે. આવું પ્રવાહી ગાઢું થવાથી ફીણ બને છે. આ ફીણમાંથી બ્રહ્માંડ બને છે. બ્રહ્માંડમાં ભયંકર ઉષ્માને લીધે માત્ર વાયુસ્વરૂપે પદાર્થ હોય છે. વાયુનું મૂળભૂત તત્વમાં રૂપાંતરણ થાય છે. એનાથી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે. પ્રકાશના તરંગો ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે. અને ધ્વનિ તરંગો શમવાથી ઘન સ્વરૂપે પદાર્થ અસ્તિત્વમાં આવે છે.

આધુનિક વિજ્ઞાન બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વનું આટલું ઝીણવટભર્યું હજુ વર્ણવી નથી શક્યું! આ ઉપનિષદના રચયિતા ઋષિ પાસે આવું જ્ઞાન હોવું ઘણાં જ આશ્ચર્યની વાત છે!

stri

અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ – ફેબ્રુઆરી 19, 2018

અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ – ફેબ્રુઆરી 19, 2018

નામ પ્રમાણે જ આ ઉપનિષદ અથર્વવેદથી પ્રભાવિત છે.
દરેક ઉપનિષદ શાંતિપાઠના શ્લોકથી શરુ થાય છે. અથર્વશિર ઉપનિષદનો શાંતિપાઠ છે:
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाग्‍ँसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायूः ।|
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
હે દેવ! અમે કાન દ્વારા કલ્યાણકારી વાતો સાંભળીએ, આંખો દ્વારા કલ્યાણકારી દ્રશ્ય જોઈએ. અમે હૃષ્ટપુષ્ટ અંગો અને શરીર દ્વારા ઈશ્વરે આપેલા પૂર્ણ આયુષ્યને દેવહિતનાં કાર્યોમાં વિતાવીએ.
મહાન કીર્તિસમ્પન્ન ઇન્દ્ર અમારું કલ્યાણ કરો. સર્વજ્ઞ પૂષા અમારું કલ્યાણ કરો. જેની ગતિ રોકી ના શકાય એવા ગરુડ તથા બૃહસ્પતિ અમારું કલ્યાણ કરો.

પ્રથમ કંડિકામાં રુદ્ર પોતે કોણ છે એનો જવાબ આપે છે. એ મુજબ, રૂદ્ર એક છે, એમના સિવાય કોઈ નથી. દરેક દિશાઓ, દરેક કાળ, જે પણ આપણી કલ્પનામાં કે વાસ્તવિકતામાં છે એ બધું જ રુદ્ર છે.

દેવો બીજી કંડિકામાં રુદ્રને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સ્કંદ, ઇન્દ્ર, વાયુ, અગ્નિ, સૂર્ય વગેરે દેવોરૂપી ગણે છે. અહીં ચંદ્ર, આઠ ગ્રહ અને પ્રતિગ્રહ એવા ત્રણ જુદા શબ્દો પ્રયોજાયા છે જે પણ રુદ્રના રૂપ છે. વળી, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ વિશ્વ અને સત્ય તેમ જ સર્વસ્વરૂપ પણ રુદ્ર જ છે.

ત્રીજી કંડિકામાં ભૂઃ એટલે પૃથ્વીને રુદ્રની નીચેનો લોક, ભુવઃ એટલે અંતરિક્ષને મધ્ય અને સ્વઃ એટલે આકાશને ઉપરનો લોક કહ્યાં છે. વળી, રુદ્ર એક જ છે પણ ભ્રમને લીધે બે કે ત્રણ જણાય છે. રુદ્ર ચંદ્ર અને સૂર્યથી પહેલા ઉત્પન્ન થયેલા સૂક્ષ્મ પુરુષ છે. રુદ્ર જ વિશ્વનું સર્વે હિત કરનારા, અક્ષર, પ્રજાપતિઓ દ્વારા સ્તુત્ય, સૂક્ષ્મ, સૌમ્ય પુરુષ છે. દરેકના હૃદયમાં જીવનરૂપી પ્રાણ, સંવેદનરૂપ દેવો અને આત્મારૂપે રુદ્ર બિરાજે છે.હૃદયમાં રહેતા રુદ્ર ત્રણેય માત્રાઓ (અ, ઉ, મ)થી પર છે. તેમનું મસ્તક હૃદયની ઉપર અને નીચે પગ છે. એમનું મસ્તક એ જ ૐકાર છે.

ચોથી કંડિકામાં ૐકારના વિશેષણોની વ્યાખ્યા છે.
ૐકારને ઉચ્ચારિત કરવા શ્વાસ ઉપર ખેંચવો પડે છે એટલે રુદ્રને “ૐકાર” કહે છે.
ઋક, યજુ, સામ, અથર્વાઙગિરસ અને બ્રાહ્મણોને પ્રણામ કરવા એનો ઉપયોગ થાય છે એટલે “પ્રણવ” કહેવાય છે.
અવ્યક્તરૂપે સમસ્ત સૃષ્ટિમાં વ્યાપ્ત હોવાને લીધે એને “સર્વવ્યાપી” કહે છે.
એનો ઉચ્ચાર કરતા ક્યાંય એનો અંત જણાતો નથી એટલે “અનંત” છે.
ગર્ભ, જન્મ, વ્યાધિ, ઘડપણ અને મરણથી યુક્ત સંસાર ભયથી તારનાર છે એટલે “તારક” છે.
સ્વયંપ્રકાશિત હોવાથી એ “શુક્લ” છે.
એનું ઉચ્ચારણ કરવાથી એ સૂક્ષ્મરુપ થઈ સ્થાવર સ્થાનોમાં વાસ કરે છે એટલે “સૂક્ષ્મ” છે.
એનું ઉચ્ચારણ અજ્ઞાનમય સમગ્ર કાયાને પ્રકાશિત કરે છે એટલે “વિદ્યુત” છે.
એ પર (અવ્યક્ત), અપર (વ્યક્ત) અને પરાયણ (એકબીજામાં ઓતપ્રોત) છે એટલે “પર” અને એ ત્રણેયને વિશાળતા પ્રદાન કરનાર બૃહત છે એટલે “બ્રહ્મ”; આમ “પરબ્રહ્મ” છે.
સમસ્ત પ્રાણીઓમાં અને દરેક દિશાઓમાં વ્યાપ્ત હોવાથી “એક” છે.
સામાન્ય લોકો માટે જાણવા અઘરા પણ ઋષિઓ માટે સહજ હોવાથી એ “રુદ્ર” છે.
સમસ્ત દેવો અને શક્તિઓ પર પોતાનું પ્રભુત્વ રાખે છે એટલે “ઈશાન” કહેવાય છે.
જ્ઞાન ઇચ્છુક ભક્ત આપનું ભજન કરે છે અને આપ એને વાક શક્તિ આપી, કૃપા વરસાવો છો. પોતે સમસ્ત ભાવોનો ત્યાગ કરીને આત્મજ્ઞાન અને યોગથી પોતાની મહિમામાં સ્થિર રહો છો એટલે “મહેશ્વર” કહેવાઓ છો.
આને રુદ્ર ચરિત્રનું વર્ણન કહે છે.

પાંચમી કંડિકામાં કહ્યા પ્રમાણે, રુદ્ર સહુથી પહેલા અસ્તિત્વમાં આવ્યા. સંચિત કર્મોને બુદ્ધિ દ્વારા રુદ્રમાં અર્પિત કરવાથી પરમાત્માનું એકત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. ૐની લાલ વર્ણની પ્રથમ માત્રા બ્રહ્માની છે, કૃષ્ણ વર્ણની બીજી માત્રા વિષ્ણુની છે, પીળા વર્ણની ત્રીજી માત્રા ઈશાનની છે. શુદ્ધ સ્ફટિક વર્ણની ચોથી અર્ધમાત્રા સમસ્ત દેવોનારૂપે અવ્યક્ત બની આકાશમાં રહે છે. એની ઉપાસનાથી કર્મ બંધનો દૂર થઈ મુક્તિ મળે છે. અગ્નિ, વાયુ, જળ, પૃથ્વી અને આકાશ રૂપ અને ગુણથી મુક્ત ભસ્મરૂપ છે. પશુપતિ રુદ્રની બ્રહ્મરૂપ ભસ્મ મુક્તિ આપનારી છે.

છઠ્ઠી કંડિકામાં રૂદ્રનો મહિમા અને બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ સમજાવી છે. અગ્નિરૂપ રુદ્રમાથી સમસ્ત વિશ્વ ઉત્પન્ન થયું છે. અગ્નિ, જળ, ઔષધિઓ, વનસ્પતિઓ દરેકમાં રુદ્ર છે. શિવ અને શક્તિ અર્થાત “દ્વિધા” તેમ જ સત, રજ, અને તમ અર્થાત “ત્રિધા” દ્વારા રુદ્ર સંચાલન કરે છે.અનેક પગવાળા એટલે કે અનેક પ્રકારની ક્રિયાશીલતાવાળા અને એક મસ્તકવાળા એટલે કે એક સંકલ્પ ધારિત રુદ્ર દરેક ભૂતમાં વ્યાપ્ત છે.

અક્ષરથી સમય ઉત્પન્ન થાય છે જેનાથી એ વ્યાપક બને છે. આવા રુદ્ર જયારે શયન કરે છે ત્યારે સર્વેનો સંહાર થાય છે.રુદ્ર જયારે શ્વાસ લે છે ત્યારે તમ ઉત્પન્ન થાય છે. તમથી પ્રવાહી ઉત્પન્ન થાય છે. રુદ્ર આંગળી ફેરવી એ પ્રવાહીને ગાઢું કરે છે. એ ગાઢ પ્રવાહી એટલે કે શિશિરમાં ફીણ ઉત્પન્ન થાય છે.ફીણથી ઈંડુ અને ઇંડામાંથી બ્રહમાની ઉત્પત્તિ થાય છે. ત્યારબાદ બ્રહ્માથી વાયુ, વાયુથી ૐકાર, ૐકારથી સાવિત્રી (પ્રકાશ તરંગો), સાવિત્રીથી ગાયત્રી (પદાર્થ) અને ગાયત્રીથી લોકોનો ઉદ્ભવ થાય છે.

સાતમી કંડિકાના જણાવ્યા પ્રમાણે આ અથર્વશિર ઉપનિષદનું પઠન કરી દ્રઢ કરવાથી વ્યક્તિ ૐકારરૂપ બની સત્યને પ્રાપ્ત કરે છે.