મેમરી અને સ્ટોરેજ – ચીરાગ પટેલ Jan 30, 2008

મેમરી અને સ્ટોરેજ – ચીરાગ પટેલ Jan 30, 2008

કમ્પ્યુટરમાં સીપીયુ (CPU) જેવો જ અગત્યનો ભાગ છે – સ્ટોરેજ (storage) અથવા મેમરી (memory). મેમરીના જુદાં જુદાં પ્રકાર છે અને મેમરી વગર સીપીયુ કામ કરી શકતું નથી! (જો કે, આપણો ઉપલો માળ ખાલી હોય તો પણ કામ તો કરે જ છે…). સ્ટોરેજ એટલે માહીતીના જથ્થાનો સંગ્રહ કરતો ભાગ (આપણા સ્ટોરેજમાં જંકફુડ વધારે હોય છે. કમ્પ્યુટર જો એવું કરવા લાગે તો આપણે એને ઉઠાવીને ફેંકી દઈએ.). આ સ્ટોરેજ 1 અને 0માં માહીતી સંગ્રહે છે, એટલે એનાં સેલ સ્વીચની માફક ચાલુ-બંધ હોય એ પ્રમાણે 1 અને 0 એવું ગણવામાં આવે છે. ભવીષ્યમાં એક ઈલેક્ટ્રોન બરાબર આવી એક સ્વીચ થાય એવા કમ્પ્યુટર આવશે ત્યારે કમ્પ્યુટરનું કદ ઘણું જ નાનું થઈ જશે. (અને જો ક્વાર્કને સ્વીચ તરીકે વાપરીયે તો!!!)

પ્રાયમરી સ્ટોરેજ (Primary Storage) એટલે એવું સ્ટોરેજ જે પ્રોસેસર સીધું જ વાપરી શકે. એમાં મુખ્યત્વે પ્રોસેસરનાં રજીસ્ટર, કૅશ, અને રૅમ (RAM- Random Access Memory)નો સમાવેશ થાય છે. આ બધી મેમરી પાવર જાય એટલે ભુંસાઈ જાય છે (કાશ, સ્ત્રીઓની યાદશક્તી આવી હોત…). એટલે, એને વોલેટાઈલ (volatile) મેમરી કહે છે. કમ્પ્યુટરમાં જ્યારે કોઈ એપ્લીકેશન કે ઓપરેટીંગ સીસ્ટમ ચાલુ હોય ત્યારે આ ત્રણેય પ્રકારની મેમરી વપરાતી હોય છે. બાયોસ-રોમ (BIOS-ROM કે ROM-BIOS) તરીકે ઓળખાતી મેમરી પણ વપરાય છે. આ મેમરી નોન-વોલેટાઈલ (Non-volatile) હોય છે. નોન-વોલેટાઈલ મેમરી કમ્પ્યુટરને વીજળી ના મળે તો પણ બધી માહીતી સંગ્રહી રાખે છે (જેથી પુનર્જન્મ વખતે કામ લાગે…). રજીસ્ટર અને કૅશ એ પ્રોસેસરની અંદર હોય છે. આજના બધાં સીપીયુ L1 અને L2 કૅશ તરીકે જાણીતી યુક્તી વાપરીને માહીતીની અતીઝડપી આપ-લે કરતાં હોય છે (એ વીશે ફરી ક્યારેક ચર્ચા કરીશું).

રોમ મેમરી એના નામ પ્રમાણે ખાલી વાંચવા નથી હોતી (ROM – Read Only Memory). પરંતું, એને લખવા માટે લાંબું કાંતવું પડે છે, એટલે જવલ્લે જ લખાતી માહીતી એના પર રાખવામાં આવે છે.

સેકંડરી સ્ટોરેજ (Secondary Storage) મોટે ભાગે કાયમી માહીતીનો સંગ્રહ કરે છે. સીપીયુ આ સ્ટોરેજ સાથે પ્રાયમરી સ્ટોરેજ વડે જ માહીતીની આપ-લે કરી શકે છે (બૉસને મળતાં પહેલાં સેક્રેટરી સાથે વાત કરવી જરુરી છે. વળી, આ સેક્રેટરી ટુંકામાં ટુંકી યાદશક્તી ધરાવે એ ખુબ જ જરુરી છે.). સેકંડરી સ્ટોરેજમાં હાર્ડ ડીસ્ક (Hard Disc), સીડી (CD – Compact Disc), ડીવીડી (Digital Video Disc), ટેપ ડ્રાઈવ (Tape Drive), ફ્લોપી ડીસ્ક (Floppy Disk), ઝીપ ડ્રાઈવ (ZIP Drive), યુએસબી ડ્રાઈવ (USB – Universal Serial Bus Drive) વગેરેનો સમાવેશ કરી શકાય. આ બધી સ્ટોરેજની ક્ષમતા ખુબ જ હોય છે. મોટે ભાગે, ફાઈલના સ્વરુપે અહીં બધી માહીતી સંગ્રહાય છે.

ટર્શરી સ્ટોરેજ (Tertiary Storage) એક મોટા પુસ્તકાલય સમાન હોય છે. એમાં ઑટોમેટીક મશીનથી ઘણી બધી ડ્રાઈવ સીસ્ટમ સાથે અટૅચ કે ડીટૅચ થતી હોય છે.

ઑફલાઈન સ્ટોરેજ (Offline Storage) કમ્પ્યુટરથી છુટું પાડી શકાય છે. પેન-ડ્રાઈવ કે જે યુએસબી પર ચાલે છે, ફ્લૉપી, સીડી, ડીવીડી, ફ્લૅશ વગેરે આના ઉદાહરણ છે (ચલતી કા નામ ગાડી?).

સ્ટોરેજના આ પ્રકારો પર વીગતે ચર્ચા ફરી કરીશું.

અલગારી ઝરણું – ચીરાગ પટેલ Jan 18, 2008

અલગારી ઝરણું – ચીરાગ પટેલ Jan 18, 2008

નાજુક ડોરને જાળવું જતનથી, એને તપાસી જોઉં તો ખરો;
લાગણી છુપાવુ એવી શાને, હૈયાને વલોવી જોઉં તો ખરો.

યાદ તારી ના આવી, ગોધુલીઓ અને રાતો વીતી અસ્ખલીત;
અસ્તીત્વને હલબલાવ્યું જે, સાદ પરીચીત સુણ્યો હર્ષાન્વીત.

આ ઝરણું અલગારી છે, પર્વતની ટોચે હરી દર્શન કરતું એવડું;
સાથી-સંગાથી સંગ મસ્તીમાં વહેતું, અંતરમાં અમી સંતાડતું.

રસ્તે સખીની યાદ પામતાં, ધોધમાર વહેતું ખડકો પર ઉલ્લાસે;
એ હવે પામ્યું નવો આકાર, મનુજ રુપે થયું અવતરીત પ્રકાશે.

આવી મળી સખી પણ મનુજ રુપે, દ્વાર ઉઘડ્યાં જુનાં ફરી;
અંતરતો મળ્યાં જ, દેહ પણ સરીખો જેવો પામ્યાં એ ફરી.

આદતો સદંતર જુદી થઈ, સંગાથીઓ નવાં ભળ્યાં જીવને;
એક થવાની ઝંખના થઈ, અધરોથી અભીવાદન પામીને.

અનોખા એક તલનો, થયો સ્પર્શ બીજાના અનુપમ તલ સાથે;
ઘર્ષણ થયું અનુપમ, પ્રસ્ફુલ્લીત થયું બેઉ અસ્તીત્વ એકસાથે.

એકની લાગણીનો બાંધ તુટ્યો, વહ્યો કરોડો અંશાણુંઓ સરીખો;
સમાયો બીજાના ગર્ભ-આકાશે, સમાવ્યો બાંધ એકમેવ સરીખો.

તલનું ઘર્ષણ થયું શાંત, ના રહી કોઈ બીજી અધુરી દૈહીક એષ્ણા;
સખી, સાથે વીહરીએ હવે, અનંતનાં ખેડાણે, એ જ છેલ્લી તૃષ્ણા.

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૫ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૫ – ચિરાગ પટેલ
(originally published at: http://webgurjari.in/2018/03/02/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_5/)

पू. २.८.५ (१९८) इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिन्द्रमर्केभिरर्किणः । इन्द्रं वाणीरनूषत ॥

સામના સાધકોએ, ગાવા યોગ્ય બૃહદ સામની સ્તુતિઓથી ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કર્યા. એ જ રીતે યાજ્ઞિકોએ મંત્રોચ્ચારણ દ્વારા ઇન્દ્રની પ્રાર્થના કરી છે.

આ શ્લોકમાં “ગાવા યોગ્ય બૃહદ સામ”નો ઉલ્લેખ છે. સામવેદનો ઉલ્લેખ ગાઈ શકાય એવા વેદ તરીકે થાય છે. એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે સામવેદના રચનાકાળમાં ભારતમાં સંગીતની પદ્ધતિનો વિકાસ થઈ ગયો હોવો જોઈએ. આગળ ઉપર એક શ્લોકમાં છંદનો ઉલ્લેખ પણ આવે છે. વળી, સંગીતની કે ગાનની ઉપાસના કરનારા સાધકોની અલગ શાખા હોવાનો પણ અહીં ઉલ્લેખ છે. મંત્રદ્વારા યજ્ઞ કરનારા સાધકો અને ગાન દ્વારા ઉપાસના કરનારા સાધકોના અલગ વર્ગ હોવા જોઈએ.

 

पू. २.१०.७ (२१०) धानावन्तं करम्भिणमपूपवन्तमुक्थिनम् । इन्द्र प्रातर्जुषस्व नः ॥

હે ઇન્દ્ર! અમારામાંથી ધારણાવાળા પ્રાણનું નિયંત્રણ કરનારા પ્રશસ્ત ઈંદ્રિયોવાળા સ્તુતિ વચનવાળાને પ્રાતઃકાળમાં પ્રિય બનાવ.

આ શ્લોકમાં સવારે ધ્યાન, પ્રાણાયામ, ઇન્દ્રિય સંયમ અથવા પ્રત્યાહાર, અને સ્તુતિ કે પ્રાર્થના નું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. આપણે અષ્ટાંગ યોગના રચયિતા પતંજલિને જાણીએ છીએ, જે કદાચિત 2500 વર્ષ પહેલાં થઈ ગયા. પરંતુ, યોગની પ્રણાલી સામવેદ કાળમાં પ્રચલિત હશે એનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ આ શ્લોકમાં છે.

 

पू. २.१०. ८ (२११) अपां फेनेन नमुचेः शिर इन्द्रोदवर्तयः । विश्वा यदजय स्पृधः ॥

સર્વે સ્પર્ધકોને પરાજિત કર્યા બાદ ઇન્દ્રે રોગના માથાને જળના ફીણથી તોડ્યું.

આ શ્લોકમાં કોઈ પણ નકારાત્મક સ્થિતિ કે વૃત્તિને દૂર કરવા યોગ્ય કાર્યનું સતત પુનરાવર્તન કરવા નિર્દેશ કરાયો હોય એમ જણાય છે. જળમાં ફીણ ઉત્પન્ન કરવા એનું મંથન કરવું પડે છે.

 

पू. २.११.१ (२१४) आ व इन्द्रं कृविं यथा वाजयन्तः शतक्रतुम् । मंहिष्ठं सिन्च इन्दुभिः ॥

જેમ અન્ન ઇચ્છુક ખેતરમાં પાણી સીંચે છે, તેમ બળના ઇચ્છુક મહાન ઇન્દ્રને સોમરસથી સિંચીએ છીએ.

આ શ્લોકમાં ખેતીની પદ્ધતિનો નિર્દેશ છે. સામવેદ કાળમાં અન્નના ઉત્પાદન માટે ખેતી અને સિંચાઈની સુનિયોજિત પદ્ધતિ વિકસી ચુકી હશે.

 

पू. २.११.३ (२१६) आ बुन्दं वृत्रहा जातः पृच्छाद्विमातरम् । क उग्राः के ह श्रृण्विरे ॥

જન્મતાં જ બાણથી વૃત્રને મારનાર ઇન્દ્રે માતાને પૂછ્યું, અન્ય પ્રસિદ્ધ વીર કોણ છે?

આ શ્લોકમાં ઇન્દ્ર પોતાના જન્મની સાથે જ શક્તિસંપન્ન હશે એમ જણાવાયું છે. વળી, નવજાત ઇન્દ્ર બાણ વડે વૃત્રનો સંહાર કરવા પણ સક્ષમ છે. નવજાત ઇન્દ્રમાં વાક શક્તિ પણ છે જેનાથી તે પોતાની માતાને પ્રશ્ન કરે છે. શું અહીં પુરાણોમાં આવતી દેવો અને અસુરોની વાર્તાનો સંદર્ભ છે? પૂર્વાપરના બીજા શ્લોકોથી આ શ્લોક જુદો પડે છે. અનેક ઠેકાણે આવો અનુભવ સામવેદનો અભ્યાસ કરનારને થશે.

સામવેદમાં પ્રવાહિતા નહિ જાળવવાનું કારણ શું હશે? રચયિતાઓ કોઈ અગત્યની વાત તરત ખ્યાલ ના આવે એ માટે આવું કરવા પ્રેરાયા હશે? અથવા આ વેદ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરામાં સાંગોપાંગ મૂળ સ્વરૂપે નહિ જળવાયો હોય?

 

पू. २.११.९ (२२२) इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् । समूढमस्य पांसुले ॥

આ વિશ્વને વિષ્ણુએ ત્રણ પગલાંથી માપ્યું. એમના ધૂળવાળા પગમાં સમસ્ત સંસાર સમાયેલો છે.

આ શ્લોકમાં ફરી પુરાણમાં આવતી વામન અવતારની વાતનો ઉલ્લેખ છે. વામન અવતારમાં વિષ્ણુએ ત્રણ પગલામાં પૃથ્વી, સ્વર્ગ અને પાતાળને સમાવી લીધાં હતાં. ભાગવતમાં ઉલ્લેખ છે કે પ્રભુના જમણા પગના અંગુઠામાં આપણું બ્રહ્માંડ રહેલું છે. આ શ્લોકમાં સામવેદના ઋષિ પણ આવી જ વાત કરે છે. એવું માની શકાય કે, આવા શ્લોકમાં કોઈ પૂર્વેની ઘટનાનો ઉલ્લેખ ઋષિ કરે છે અને પછી પુરાણોમાં એને વિસ્તૃત કરી વર્ણવે છે?

છે આશ – ચિરાગ પટેલ ફેબ્રુઆરી 26, 2018

છે આશ – ચિરાગ પટેલ ફેબ્રુઆરી 26, 2018

સ્વપ્નિલ આંખોમાં
રચાયું અનોખું સ્વર્ગ.
પ્રેમ દરિયે ઘૂંટ પીધાં
એકત્વના સાક્ષાત્કારે.
કાળને ઘકેલી એકબાજુ
અમરતના ધોધ ઝીલ્યાં.
એક-એક ક્ષણ વહેતી
અણુ-અણુ એમાં ન્હાતાં.
પંચતત્વોની સુવર્ણ ભસ્મ
અસ્તિત્વમાં વિખેરાતી.
અતીતને અતિક્રમી
નવી આશાઓ ઉગી.

અનુભવ આવો પામી
વિયોગ જયારે રચાયો.
ખંડમાં કાયા ઘસાતી
વિશ્વાસ તો ય સંચરે.
જાગશે ક્યારેક એ
મિલન થશે સમષ્ટિનું.
ના કોઈ અનેક કે એક
રહેશે સઘળું શૂન્ય સમ.
આશિષ સદાય “મા” તારા
“રોશની” અને “દીપ” સંગે.

અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ – ફેબ્રુઆરી 19, 2018

અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ – ફેબ્રુઆરી 19, 2018

નામ પ્રમાણે જ આ ઉપનિષદ અથર્વવેદથી પ્રભાવિત છે.
દરેક ઉપનિષદ શાંતિપાઠના શ્લોકથી શરુ થાય છે. અથર્વશિર ઉપનિષદનો શાંતિપાઠ છે:
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाग्‍ँसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायूः ।|
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
હે દેવ! અમે કાન દ્વારા કલ્યાણકારી વાતો સાંભળીએ, આંખો દ્વારા કલ્યાણકારી દ્રશ્ય જોઈએ. અમે હૃષ્ટપુષ્ટ અંગો અને શરીર દ્વારા ઈશ્વરે આપેલા પૂર્ણ આયુષ્યને દેવહિતનાં કાર્યોમાં વિતાવીએ.
મહાન કીર્તિસમ્પન્ન ઇન્દ્ર અમારું કલ્યાણ કરો. સર્વજ્ઞ પૂષા અમારું કલ્યાણ કરો. જેની ગતિ રોકી ના શકાય એવા ગરુડ તથા બૃહસ્પતિ અમારું કલ્યાણ કરો.

પ્રથમ કંડિકામાં રુદ્ર પોતે કોણ છે એનો જવાબ આપે છે. એ મુજબ, રૂદ્ર એક છે, એમના સિવાય કોઈ નથી. દરેક દિશાઓ, દરેક કાળ, જે પણ આપણી કલ્પનામાં કે વાસ્તવિકતામાં છે એ બધું જ રુદ્ર છે.

દેવો બીજી કંડિકામાં રુદ્રને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સ્કંદ, ઇન્દ્ર, વાયુ, અગ્નિ, સૂર્ય વગેરે દેવોરૂપી ગણે છે. અહીં ચંદ્ર, આઠ ગ્રહ અને પ્રતિગ્રહ એવા ત્રણ જુદા શબ્દો પ્રયોજાયા છે જે પણ રુદ્રના રૂપ છે. વળી, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ વિશ્વ અને સત્ય તેમ જ સર્વસ્વરૂપ પણ રુદ્ર જ છે.

ત્રીજી કંડિકામાં ભૂઃ એટલે પૃથ્વીને રુદ્રની નીચેનો લોક, ભુવઃ એટલે અંતરિક્ષને મધ્ય અને સ્વઃ એટલે આકાશને ઉપરનો લોક કહ્યાં છે. વળી, રુદ્ર એક જ છે પણ ભ્રમને લીધે બે કે ત્રણ જણાય છે. રુદ્ર ચંદ્ર અને સૂર્યથી પહેલા ઉત્પન્ન થયેલા સૂક્ષ્મ પુરુષ છે. રુદ્ર જ વિશ્વનું સર્વે હિત કરનારા, અક્ષર, પ્રજાપતિઓ દ્વારા સ્તુત્ય, સૂક્ષ્મ, સૌમ્ય પુરુષ છે. દરેકના હૃદયમાં જીવનરૂપી પ્રાણ, સંવેદનરૂપ દેવો અને આત્મારૂપે રુદ્ર બિરાજે છે.હૃદયમાં રહેતા રુદ્ર ત્રણેય માત્રાઓ (અ, ઉ, મ)થી પર છે. તેમનું મસ્તક હૃદયની ઉપર અને નીચે પગ છે. એમનું મસ્તક એ જ ૐકાર છે.

ચોથી કંડિકામાં ૐકારના વિશેષણોની વ્યાખ્યા છે.
ૐકારને ઉચ્ચારિત કરવા શ્વાસ ઉપર ખેંચવો પડે છે એટલે રુદ્રને “ૐકાર” કહે છે.
ઋક, યજુ, સામ, અથર્વાઙગિરસ અને બ્રાહ્મણોને પ્રણામ કરવા એનો ઉપયોગ થાય છે એટલે “પ્રણવ” કહેવાય છે.
અવ્યક્તરૂપે સમસ્ત સૃષ્ટિમાં વ્યાપ્ત હોવાને લીધે એને “સર્વવ્યાપી” કહે છે.
એનો ઉચ્ચાર કરતા ક્યાંય એનો અંત જણાતો નથી એટલે “અનંત” છે.
ગર્ભ, જન્મ, વ્યાધિ, ઘડપણ અને મરણથી યુક્ત સંસાર ભયથી તારનાર છે એટલે “તારક” છે.
સ્વયંપ્રકાશિત હોવાથી એ “શુક્લ” છે.
એનું ઉચ્ચારણ કરવાથી એ સૂક્ષ્મરુપ થઈ સ્થાવર સ્થાનોમાં વાસ કરે છે એટલે “સૂક્ષ્મ” છે.
એનું ઉચ્ચારણ અજ્ઞાનમય સમગ્ર કાયાને પ્રકાશિત કરે છે એટલે “વિદ્યુત” છે.
એ પર (અવ્યક્ત), અપર (વ્યક્ત) અને પરાયણ (એકબીજામાં ઓતપ્રોત) છે એટલે “પર” અને એ ત્રણેયને વિશાળતા પ્રદાન કરનાર બૃહત છે એટલે “બ્રહ્મ”; આમ “પરબ્રહ્મ” છે.
સમસ્ત પ્રાણીઓમાં અને દરેક દિશાઓમાં વ્યાપ્ત હોવાથી “એક” છે.
સામાન્ય લોકો માટે જાણવા અઘરા પણ ઋષિઓ માટે સહજ હોવાથી એ “રુદ્ર” છે.
સમસ્ત દેવો અને શક્તિઓ પર પોતાનું પ્રભુત્વ રાખે છે એટલે “ઈશાન” કહેવાય છે.
જ્ઞાન ઇચ્છુક ભક્ત આપનું ભજન કરે છે અને આપ એને વાક શક્તિ આપી, કૃપા વરસાવો છો. પોતે સમસ્ત ભાવોનો ત્યાગ કરીને આત્મજ્ઞાન અને યોગથી પોતાની મહિમામાં સ્થિર રહો છો એટલે “મહેશ્વર” કહેવાઓ છો.
આને રુદ્ર ચરિત્રનું વર્ણન કહે છે.

પાંચમી કંડિકામાં કહ્યા પ્રમાણે, રુદ્ર સહુથી પહેલા અસ્તિત્વમાં આવ્યા. સંચિત કર્મોને બુદ્ધિ દ્વારા રુદ્રમાં અર્પિત કરવાથી પરમાત્માનું એકત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. ૐની લાલ વર્ણની પ્રથમ માત્રા બ્રહ્માની છે, કૃષ્ણ વર્ણની બીજી માત્રા વિષ્ણુની છે, પીળા વર્ણની ત્રીજી માત્રા ઈશાનની છે. શુદ્ધ સ્ફટિક વર્ણની ચોથી અર્ધમાત્રા સમસ્ત દેવોનારૂપે અવ્યક્ત બની આકાશમાં રહે છે. એની ઉપાસનાથી કર્મ બંધનો દૂર થઈ મુક્તિ મળે છે. અગ્નિ, વાયુ, જળ, પૃથ્વી અને આકાશ રૂપ અને ગુણથી મુક્ત ભસ્મરૂપ છે. પશુપતિ રુદ્રની બ્રહ્મરૂપ ભસ્મ મુક્તિ આપનારી છે.

છઠ્ઠી કંડિકામાં રૂદ્રનો મહિમા અને બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ સમજાવી છે. અગ્નિરૂપ રુદ્રમાથી સમસ્ત વિશ્વ ઉત્પન્ન થયું છે. અગ્નિ, જળ, ઔષધિઓ, વનસ્પતિઓ દરેકમાં રુદ્ર છે. શિવ અને શક્તિ અર્થાત “દ્વિધા” તેમ જ સત, રજ, અને તમ અર્થાત “ત્રિધા” દ્વારા રુદ્ર સંચાલન કરે છે.અનેક પગવાળા એટલે કે અનેક પ્રકારની ક્રિયાશીલતાવાળા અને એક મસ્તકવાળા એટલે કે એક સંકલ્પ ધારિત રુદ્ર દરેક ભૂતમાં વ્યાપ્ત છે.

અક્ષરથી સમય ઉત્પન્ન થાય છે જેનાથી એ વ્યાપક બને છે. આવા રુદ્ર જયારે શયન કરે છે ત્યારે સર્વેનો સંહાર થાય છે.રુદ્ર જયારે શ્વાસ લે છે ત્યારે તમ ઉત્પન્ન થાય છે. તમથી પ્રવાહી ઉત્પન્ન થાય છે. રુદ્ર આંગળી ફેરવી એ પ્રવાહીને ગાઢું કરે છે. એ ગાઢ પ્રવાહી એટલે કે શિશિરમાં ફીણ ઉત્પન્ન થાય છે.ફીણથી ઈંડુ અને ઇંડામાંથી બ્રહમાની ઉત્પત્તિ થાય છે. ત્યારબાદ બ્રહ્માથી વાયુ, વાયુથી ૐકાર, ૐકારથી સાવિત્રી (પ્રકાશ તરંગો), સાવિત્રીથી ગાયત્રી (પદાર્થ) અને ગાયત્રીથી લોકોનો ઉદ્ભવ થાય છે.

સાતમી કંડિકાના જણાવ્યા પ્રમાણે આ અથર્વશિર ઉપનિષદનું પઠન કરી દ્રઢ કરવાથી વ્યક્તિ ૐકારરૂપ બની સત્યને પ્રાપ્ત કરે છે.

પ્રેમની ઋતુ – ચિરાગ પટેલ ફેબ્રુઆરી 14, 2018

પ્રેમની ઋતુ – ચિરાગ પટેલ ફેબ્રુઆરી 14, 2018

પ્રેમની કૂંપળો ફૂટી ફરી, આવી પ્રેમની ઋતુ;
યાદોનાં ફૂલ ખીલ્યાં ફરી, આવી પ્રેમની ઋતુ.

હોઠની રતાશ લજામણી, વિખેરે મધુર સ્મિત;
આંખોના ભીનાં આમંત્રણ, આવકારે નવા ગીત.

સ્નેહ ટપકે મૌનમાં, બોલકો ચહેરો પડઘાય;
હૈયાની આતુર સરવાણી, અંગ-અંગ સોહાય.

દોડતાં ધબકારમાં હણહણતો આવેગ ઘેલો;
ધસમસતાં રક્તમાં નિશ્ચય ઘોળાતો હઠીલો.

નવલા આકાશમાં વિહરે, પ્રસન્ન આતમ સંગ;
રંગીલી સૃષ્ટિ નિખરે, સાગરમાં આનંદ તરંગ.

ઘુંટાતું એક જ સ્વપ્ન, અલખ નિરંજન સાકાર;
એકમાં એક ભળી, બને એ શૂન્ય નિરાકાર.

“દીપ” હંમેશ ઝંખે “રોશની”, પ્રેમ છે અપૂર્વ;
“મા” આશિષ પામું, હર પળ ભરતી સર્વસ્વ!

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૪ – ચિરાગ પટેલ

(originally published at http://webgurjari.in/2018/02/02/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_4/)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૪

– ચિરાગ પટેલ

પૂ. ૨.૭.૩ (૧૭૭) દોષો આગાદ્ બૃહદ્ગાય દ્યુમદ્ગામન્નાથર્વણ । સ્તુહિ દેવંસવિતારમ્ ॥

હે પ્રકાશમાર્ગના પ્રવાસી, અથર્વવેદીય બ્રાહ્મણ, બૃહત નામના સ્તોતા! યજ્ઞકાર્યના દોષોને ધોવા માટે સવિતા દેવનું સ્તવન કરો!

આ શ્લોકમાં ત્રણ વિષયોને સંબોધવામાં આવ્યા છે. ઘણીવાર આપણે વાંચીએ કે સાંભળીએ છીએ કે મુખ્ય વેદો ત્રણ અને અથર્વવેદ એ મુખ્ય વેદ નથી. અહીં અથર્વવેદના માર્ગને અનુસરતા બ્રાહ્મણનું સંબોધન થયું છે. વળી, તેને પ્રકાશમાર્ગનો પ્રવાસી કહ્યો છે! એટલે, અથર્વવેદ પણ બાકીના ત્રણ વેદોની જેમ જ મુખ્ય વેદ છે એ માન્યતા અહીં પડઘાઈ છે. પરંતુ, આવા બ્રાહ્મણને યજ્ઞકાર્યના દોષો ધોવા માટે સૂર્યનું સ્તવન કરવાની સૂચના અપાઈ છે. એટલે, એવું અર્થઘટન કરી શકાય કે, અથર્વવેદનો માર્ગ શુદ્ધ નથી મનાતો!

 

પૂ. ૨.૭.૫ (૧૭૯) ઇન્દ્રો દધીચો અસ્થભિર્વૃત્રાણ્યપ્રતિષ્કુતઃ । જઘાન નવતીર્નવ ॥

અપરાજિત ઇન્દ્રે, દધીચિનાં હાડકાંથી નવ્વાણું રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો.

વેદના મંત્રોને આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ ઘણીવાર જોવામાં આવે છે. મોટાભાગના શ્લોકમાં આપણે સૃષ્ટિ અને સમષ્ટિનું સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બંને પ્રકારનું દર્શન અનુભવી શકીએ છીએ. જયારે, આ શ્લોક એવો છે, જેમાં પુરાણોમાં આવતી, દધીચિ ઋષિના હાડકાંમાંથી બનેલા સંહારક શસ્ત્ર વજ્રની વાર્તાનો ઉલ્લેખ છે. એ દ્રષ્ટિએ આ શ્લોક એની આજુબાજુના શ્લોકોથી જુદો પડે છે.

વેદના ચાર ભાગ કરનાર અને પુરાણોના રચયિતા એક જ વ્યક્તિ – વેદવ્યાસ કૃષ્ણ દ્વૈપાયન ઋષિ હતા એવો પુરાણોલ્લેખ છે. આ શ્લોકને એ સંદર્ભમાં મૂલવી શકાય. વળી, આ શ્લોકમાં ઐતિહાસિક તથ્ય હોવાની પણ શક્યતા છે.

 

પૂ. ૨.૭.૬ (૧૮૦) ઇન્દ્રેહિ મત્સ્યન્ધસો વિશ્વેભિઃ સોમપર્વભિઃ । મહાઁ અભિષ્ટિરોજસા ॥

હે ઇન્દ્ર! અન્નરૂપી સમસ્ત સોમરસોથી આપ પ્રફુલ્લિત બનો છો. આવો અને આપની શક્તિથી મહાન શત્રુઓ પર વિજય પ્રાપ્ત કરવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરો.

આ શ્લોકમાં એકથી વધુ પ્રકારના સોમરસ હોવાની વાત છે. વળી, અન્ન પણ સોમરસ કહેવાયું છે! આ સોમરસથી ઇન્દ્રને શક્તિ મળે છે અને તે શત્રુઓ પર વિજય મેળવી શકે છે. અહીં હું એક ઋપક મુકવાનો લોભ જતો કરી શકતો નથી! ઇન્દ્ર એટલે મન અને વિવિધ દેહધાર્મિક કાર્યશક્તિઓ એટલે વિવિધ દેવો. પોષક આહાર દ્વારા મન શક્તિશાળી બને છે. અને, વિદ્યુતપ્રવાહોરૂપી વજ્ર દ્વારા શરીરની વિવિધ ક્રિયાઓને પ્રેરવા વૃત્ર વગેરે રૂપી વિરોધીશક્તિઓનો નાશ કરે છે!

 

પૂ. ૨.૭.૧૦ (૧૮૪) વાત આ વાતુ ભેષજંશમ્ભુ મયોભુ નો હ્યદે । પ્ર ન આયૂંષિ તારિષત્ ॥

અમારા હૃદય માટે શાંતિદાયક અને સુખદાયી ઔષધિઓને વાયુ અમારી પાસે લાવે. આ ઔષધિઓ અમને દીર્ઘાયુ બનાવે!

આ શ્લોકમાં ઔષધિસેવન વિષે નિર્દેશ છે. વળી, ઋષિ હૃદયને શાંતિ અને સુખ આપે એવી ઔષધિઓની કામના કરે છે. સામવેદના કાળમાં સુવ્યવસ્થિત ચિકિત્સાશાસ્ત્ર વિકસેલું હશે એમ માની શકાય. આ ઔષધિઓ રોગ દૂર કરી જીવનને લંબાવે એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.

 

પૂ. ૨.૮.૨ (૧૮૬) ગવ્યો ષુ ણો યથા પુરાશ્વયોત રથયા । વરિવસ્યા મહોનામ્ ॥

હે ઇન્દ્ર! હંમેશની જેમ અમને ઉત્તમ ગાયો, શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલ રથ તથા પ્રતિષ્ઠાપૂર્ણ ધન આપવાની ઈચ્છાથી અમારી પાસે આવો.

આ શ્લોકમાં ઋષિ ઇન્દ્ર પાસે ગાય, ઘોડાવાળા રથ અને ધનની માગણી કરે છે. ફરી એકવાર સિદ્ધ થાય છે કે, સામવેદના ઋષિ કોઈ આધ્યાત્મિક લોક કે દેવના સંગ વિષે કોઈ અપેક્ષા કે કલ્પનાને બદલે ભૌતિક જીવનને સુખાકારી બનાવવા વિષે સ્પષ્ટ છે.

 

પૂ. ૨.૮.૫ (૧૮૯) પાવકા નઃ સરસ્વતી વાજેભિર્વાજિનીવતી । યજ્ઞં વષ્ટુ ધિયાવસુઃ ॥

પવિત્ર બનાવનારી, પોષણ આપનારી, બુદ્ધિથી ધન દેનારી સરસ્વતી, જ્ઞાન અને કર્મથી અમારા યજ્ઞને સફળ કરો.

સામવેદના આ શ્લોકમાં પ્રથમ વખત સરસ્વતીનો ઉલ્લેખ છે. અહીં ઋષિ સરસ્વતી નદીનો ઉલ્લેખ કરતા હોય એવી ભારોભાર શક્યતા છે, કારણ કે પહેલાં ત્રણ વિશેષણો – પવિત્ર બનાવનારી, પોષણ આપનારી અને બુદ્ધિથી ધન દેનારી, નદીને સચોટ રીતે લાગુ પડે છે. પછી, ઋષિ જ્ઞાન અને કર્મની માંગણી સરસ્વતી પાસે કરે છે જેથી તેમનો યજ્ઞ સફળ થઇ શકે. પુરાણોમાં સરસ્વતીને ત્રિશક્તિઓમાં એક ગણી છે અને તેમને જ્ઞાન અને બુદ્ધિની દેવી ગણી છે. કદાચિત, સરસ્વતી દેવીની કલ્પનાના મૂળ આ શ્લોકમાં જોઈ શકાય છે.

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – 3 – ચિરાગ પટેલ

(Originally published at http://webgurjari.in/2017/12/26/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_3/)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – 3

– ચિરાગ પટેલ

 

પૂ. ૨.૧.૩ (૧૧૭) ગાવ ઉપ વદાવટે મહી યજ્ઞસ્ય રપ્સુદા । ઉભા કર્ણા હિરણ્યયા ॥

સૂર્યકિરણો યજ્ઞ માટે આવે, એ પૃથ્વીને યજ્ઞિયરૂપ પ્રદાન કરનારા છે જેના બંને છેડા ચમકીલા છે.

આ શ્લોકમાં પૃથ્વીના બંને છેડા ચમકીલા હોવાનો ઉલ્લેખ છે. પૃથ્વીના બંને ધ્રુવો પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે સૂર્યના વિદ્યુત-ચુંબકીય તરંગોની પ્રતિક્રિયા રૂપે વિવિધ રંગોની ધ્રુવજ્યોતિ દેખાતી હોય છે. સામવેદના આ મંત્રના દ્રષ્ટા ઋષિને આ ઘટના વિષે ચોક્કસપણે જાણકારી હોવી જોઈએ. જાણે સૂર્યકિરણો પૃથ્વી સાથે મળી યજ્ઞ કરતા હોય અને એની જ્વાળા સમાન ધ્રુવજ્યોતિ ઉત્પન્ન થતી હોય! ઋષિ કદાચિત બંને ધ્રુવોના ભૌગોલિક પ્રદેશની મુલાકાતે ગયા હોય એ પણ માની શકાય.

 

પૂ. ૨.૧.૭ (૧૨૧) યજ્ઞ ઇન્દ્રવર્ધયદ્યભ્દૂર્મિ વ્યવર્તયત । ચક્રાણ ઓપશં દિવિ ॥

જે યજ્ઞે પૃથ્વીને આકાશમાં લટકાવીને ફરતી રાખી છે એ યજ્ઞે ઇન્દ્રના યશને પણ વધાર્યો.

આ શ્લોકમાં જે તથ્ય કહેવાયું છે એ આપણે કોપરનિકસ અને ન્યૂટન દ્વારા જાણી શક્યા છીએ! પૃથ્વીનું આકાશમાં લટકવું અને ફરતાં રહેવું – એ બંને અવલોકનો માત્ર આકાશને જોઈને કરનાર ઋષિ ધન્યવાદને પાત્ર છે.

 

પૂ. ૨.૩.૯ (૧૪૩) ઉપહ્વરે ગિરીણાંસંગમે ચ નદીનામ । ધિયા વિપ્રો અજાયત ॥

પર્વતો અને નદીઓના સંગમ સ્થળોએ, ધ્યાન દ્વારા, સત્પુરુષો એમને મેળવે છે.

વેદોના રચનાકાળમાં ઋષિઓ યજ્ઞો અને ધ્યાન દ્વારા પરમ તત્વની ઉપાસના કરતા હતા. મોટાભાગના શ્લોક યજ્ઞનો સંદર્ભ સૂચવે છે. પણ, આ પહેલો શ્લોક છે જેમાં ઋષિ ધ્યાનનું સૂચન કરે છે.

 

પૂ. ૨.૪.૩ (૧૪૭) અત્રાહ ગોરમન્વત નામ ત્વષ્ટુરપીચ્યમ । ઇત્થા ચન્દ્રમસો ગ્રુહે ॥

મનીષિઓની માન્યતાનુસાર, રાત્રિમાં સૂર્યના સંતાઈ જવા છતાંય સંસારને તુષ્ટ કરનાર સૂર્યનું તેજ ગતિમાન ચંદ્રમા દેખાય છે.

આ શ્લોકના દ્રષ્ટા ઋષિ બીજા વિદ્વાનોના મતનો સંદર્ભ આપી જણાવે છે કે, ચંદ્રને પોતાનો પ્રકાશ નથી હોતો પરંતુ સૂર્યનો પ્રકાશ ચંદ્ર દ્વારા પરાવર્તિત થાય છે!

 

પૂ. ૨.૫.૯ (૧૬૩) યોગેયોગે તવસ્તરં વાજેવાજે હવામહે । સખાય ઇન્દ્રમૂતયે ॥

સત્કાર્યોની શરૂઆતમાં અને દરેક સંગ્રામમાં બળવાન ઈન્દ્રનું પોતાના સરંક્ષણ માટે મિત્રની જેમ આવાહન કરીએ છીએ.

આપણે હાલના સમયમાં દરેક કાર્યની શરૂઆત વિઘ્નહર્તા વિનાયક ગણપતિની પૂજાથી કરીએ છીએ. વેદકાળમાં મિત્ર સમાન ઈન્દ્રની દરેક કાર્યોની શરૂઆતમાં પૂજા કરાતી હશે એવો નિર્દેશ આ શ્લોકમાં મળે છે.

 

પૂ. ૨.૬.૧ (૧૬૫) ઇદં હ્યન્વોજસા સુતં રાધાનાં પતે । પિબા ત્વાઃસ્ય ગિર્વણઃ ॥

ઐશ્વર્યોના સ્વામી, સ્તુતિ યોગ્ય ઈન્દ્ર, પ્રયત્નપૂર્વક નિચોવેલા આ સોમરસનું રૂચિપૂર્વક પાન કરો.

આ શ્લોકમાં ઈન્દ્રને “રાધા” અર્થાત ઐશ્વર્યના પતિ કહ્યાં છે. શું આ સંબોધન મહાભારત કાળમાં કૃષ્ણ માટે વપરાતું થયું હશે? હવે પછીનો શ્લોક પણ જે વિશેષણો ઈન્દ્ર માટે પ્રયોજે છે એ સર્વે કૃષ્ણ માટે પણ પ્રયોજાય છે.

 

પૂ. ૨.૬.૪ (૧૬૮) અભિ પ્ર ગોપતિં ગિરેન્દ્રમર્ચ યથા વિદે । સૂનું સત્યસ્ય સત્પતિમ ॥

હે યાજક! ગોપાલક, સત્યનિષ્ઠ, સજ્જનોના રક્ષક, ઈન્દ્રની મંત્રોચ્ચાર સાથે પ્રાર્થના કરો જેથી તેમની શક્તિનો આભાસ થાય.

અહીં “ગોપાલક” વિશેષણ ઈન્દ્ર માટે છે, જે આપણે આજે પ્રચલિત રૂઢિ મુજબ કૃષ્ણ માટે ગણીએ છીએ.

 

અંતર પ્રવાસ – ચિરાગ પટેલ Journey to the center of “I” – Chirag Patel December 28, 2011

અંતર પ્રવાસ – ચિરાગ પટેલ ડીસેમ્બર ૨૮, ૨૦૧૧

હૃદયના કોઈ કોણે વિચારોને અંકુરિત કરી,
ક્યારેક હું નીકળી પડ્યો એકલતા ઓઢી.

આ ધરતી, આ નદી, આ પહાડ, આ વનરાજી,
આ આકાશ, આ અલ્લડ પવન; પ્રશ્નો પૂછે મને.
હું નથી મારામાં અને નથી આ વિશ્વમાં ક્યાંય,
તો કોણ, કેવું અને ક્યારથી અહી પડઘાતું?

આ સૂરજ, આ ચાંદો, આ તારકવૃંદ, આ નિહારિકા,
આ નક્ષત્ર; જોઈ રહેતા મને વિસ્ફારિત નયને.
નથી કોઈ મારું અને નથી હું કોઈનો,
તો શીદને આ સૃષ્ટિમાં હું અમથો ઉગ્યો?

આ ગ્રંથભંડાર, આ અર્થવિસ્તાર, આ જપ-તપ,
આ ધ્યાન; ઢંઢોળીને મારા ઘેનને હચમચાવતા.
નથી કશાયનો અંત અને નથી કોઈ શરૂઆત,
તો કેમ રહું લીન હું મારા અંતર પ્રવાસમાં?
એક દિવસ અચાનક તું આવી મળી સૂનકારમાં,
પ્રિયા, પ્રકાશ ઉમટ્યો દશે દિશાનો અને હું ગૂમ.
દેખાઈ માત્ર તું, પ્રેમ મગ્ન, ભક્તિ લીન, વ્હાલી,
અને ઘનીભૂત ઈશ્વર તારા પડછાયામાં સાકાર.

મારું વિશ્વ મને મળી ગયું, સમજાઈ ગયું સઘળું,
તું છે તો હું છું અને હું છું તો તું છે ચોક્કસ.
આપણે છીએ તો છે આ વિશ્વ અને છે ઈશ્વર,
અને તો જ છે આ ખેલ બધા ભાત-ભાતના.
દોરીસંચાર એનો જ બધો અને આપણે રમકડાં,
કોઈ વાર દોરી આપણે ખેચી પણ રાખીએ,
અને કોઈ વાર આપી દઈએ ઢીલ.
સમજાય છે મને હવે દ્વૈત અને અદ્વૈત,
વળી, વિશિષ્ટાદ્વૈત પણ પીછાણ્યું મેં એમા.
તારો પ્રેમ, તારી ભક્તિ, તારો વિશ્વાસ,
તારો સાથ; પછી શાથી રહું હું અધૂરો?

Journey to the center of “I” – Chirag Patel December 28, 2011

At unknown time, started my journey wearing solitude
With some thoughts sprung from some corner of heart.

This soil, this river, this hill, this vegetation, this sky,
This breeze; kept asking me.
I am not within and I am not outside in this world.
Who else was echoing here then? How long? Why?

This sun, this moon, this galaxy, these nebulae,
These constellations; kept looking at me puzzled.
Nobody is mine and I am for nobody.
Why did I rise in this world unnecessarily then?

These books, this outstretching of words, this penance,
This meditation; kept shaking my sleep.
There is no end and there is no beginning.
Why did I start journey towards inner self then?

All of a sudden, you came to this vacuum one day.
Sweetheart, dazzling light filled all directions and I disappeared.
Only you were seen, love bound, devotional, adorable;
And God materialized in your shadow.

I found my world, I knew everything then.
I exist if you do and you exist if I do for sure.
If we exist, this world does and so does God.
And hence, this play with myriad hues exists.
That is what controls everything and puppets are we.
Sometimes, we pull the strings;
And sometimes, we let them loose.

Now, I know duality, non-duality and special duality.

Your love, your devotion, your faith, your company,
For me; how would I be incomplete then?

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૨ – ચિરાગ પટેલ

(originally published at http://webgurjari.in/2017/11/28/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_2/)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૨ – ચિરાગ પટેલ

પૂ.1.3.7 (1.27)

આ અગ્નિ, દ્યુલોકથી પૃથ્વી સુધી વસેલા જીવોના પાલનહાર છે.એ જળને રૂપ અને ગતિ આપવા સમર્થ છે.

આ શ્લોકનાં બંને અવલોકનો સામાન્ય છે અને અસામાન્ય પણ! વનસ્પતિ સૃષ્ટિ માટે સૂર્ય અનિવાર્ય છે, તો પ્રાણીઓ માટે પણ સૂર્ય અનિવાર્ય છે. આજનું વિજ્ઞાન આ તથ્ય વિગતે સમજાવી ચૂક્યું છે. બીજું અવલોકન અચંબિત કરે એવું છે. અગ્નિની ઉર્જાથી હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન ભેગાં થઈ પાણીના અણુઓ જન્મે છે. વળી, સૂર્યની ગરમી જળને વરાળ સ્વરૂપે ગતિ આપે છે.

પૂ.1.5.2 (1.46)

હે અગ્નિ! આપ વનમાં, માતાના ગર્ભમાં અને ભૂમિમાં અદૃશ્યરૂપે છો!

અગ્નિનું પ્રાગટ્ય વનમાં દવરૂપે અને પૃથ્વીમાંથી જ્વાળામુખીરૂપે થાય છે. માતાના ગર્ભમાં અગ્નિ બાળકને હૂંફ આપે છે. આ ત્રણેય સ્થાનોમાં અદૃશ્ય રહેલા અગ્નિ વિશેનું અવલોકન અદભુત છે!

પૂ.1.5.5 (1.49)

ઉદ્દગાતાગણ પ્રસિદ્ધ અગ્નિ પાસે સ્તુતિઓ દ્વારા ધન અને શ્રેષ્ઠ પ્રકાશયુક્ત આવાસ મેળવવા પ્રાર્થના કરે છે!

વેદના ઋષિ માટે ધન અને સારો પ્રકાશ હોય એવું રહેઠાણ હોવું એ ઘણું મહત્વ ધરાવે છે. વેદના મંત્રો આધ્યાત્મિક અર્થમાં લઈ શકાય છે પરંતુ એ મંત્રોનો સરળ ભાષાકીય અર્થ લઈએ તો ઋષિઓ દેવો પાસે ધન-ધાન્ય, રહેઠાણ, પુત્ર, શત્રુઓથી રક્ષા એવી જીવનજરૂરી વસ્તુઓ જ માગે છે.

પૂ.1.5.9 (1.53)

હે અગ્નિ! આપ પદાર્થના ઘટકોને એકત્ર કરી શકો છો. તેથી આપે માતાની જેમ જળ વગેરે દ્રવ્યોને જન્મ આપ્યો એમાં અમને ભ્રમિત ન કર્યા.

હાઇડ્રોજન વાદળ કે તારામાં પ્રચંડ ઉર્જાને લીધે હળવા પરમાણુઓથી લઈને ભારે પરમાણુઓ બને છે. એટલે, માત્ર પાણી જ નહિ, પરંતુ બીજા અનેક તત્વોની ઉત્પત્તિ માટે પણ અગ્નિ કારણભૂત છે.વળી, એ દરેક તત્વમાં અગ્નિ ઊર્જા સ્વરૂપે પ્રસ્તુત છે.

પૂ.1.6.1 (1.55)

અહીં શ્લોકમાં આહુતિ માટે “ઘી”નો ઉલ્લેખ છે. સામવેદના કાળમાં ઘી બનાવવાની પ્રક્રિયા પ્રચલિત હશે જ. ઘી બનાવવાની પ્રક્રિયા એ સમયમાં એક મોટી રાસાયણિક પ્રક્રિયા સમાન ગણી શકાય!

પૂ.1.6.2 (1.56)

આ શ્લોકમાં सूनृता देवी “વાણીની દેવી” એવો શબ્દપ્રયોગ છે. આ શબ્દો દેવી સરસ્વતીનો નિર્દેશ કરે છે. એટલે, સરસ્વતીઉપાસના સામવેદકાળમાં પ્રચલિત હશે.

પૂ.1.6.8 (1.62)

આ શ્લોકમાં अपां नपातम् “જળ નીચે પડવા ના દેનાર” એવો શબ્દપ્રયોગ અગ્નિ માટે છે. વાદળોમાં સંગ્રહિત પાણી જ્યાં સુધી ઠંડક ના હોય ત્યાં સુધી વર્ષા દ્વારા ભૂમિ પર નથી આવતું.

પૂ.1.7.8 (1.70)

આ વૈશ્વાનર અગ્નિ પોષક અન્ન અને ઘી દ્વારા પ્રદીપ્ત થાય છે. બધાં પ્રાણી આ યજ્ઞમાં ભાગીદાર બને છે.આ અગ્નિ માતાના ગર્ભમાં પ્રજ્વલિત થયેલ છે.

પ્રકૃતિમાં સ્વયંસંચાલિત યજ્ઞ નિરંતર ચાલી જ રહ્યો છે. દરેક અણુ-પરમાણુમાં ઉર્જાની આપ-લે સતત ચાલુ જ હોય છે. દરેક પ્રાણી/વનસ્પતિમાં ઉર્જાનું સંચરણ સતત થયા કરે છે. પ્રાકૃતિક પદાર્થો, ગ્રહો, તારાઓ વગેરેમાં પણ આવો ઊર્જા યજ્ઞ સતત થયા જ કરતો હોય છે.

પૂ.1.8.5 (1.77)

સમસ્ત ઘરોમાં હાજર અગ્નિ મેઘોની વચ્ચે વિદ્યુતના રૂપમાં રહે છે. તે યજ્ઞકુંડમાં પ્રતિષ્ઠિત અગ્નિ ઉપાસકોને અન્ન, ધન અને શરીરનું સંરક્ષણ આપવાવાળા બનો.

અહીં ફરી એવો નિર્દેશ છે કે વાદળો દ્વારા ઉત્પન્ન થતી વીજળીમાં અગ્નિ રહેલો છે. વળી, અગ્નિ પાસે અન્ન, ધન અને સુદ્રઢ શરીરની માંગણી ઋષિ કરે છે. વેદોમાં ઠેર-ઠેર કોઈ અગમ-નિગમની વાતોને બદલે સારું જીવન જીવવા જરૂરી ભૌતિક બાબતોની જ માગણી છે.

પૂ.1.8.10 (1.90), 1.9.1 (1.91), અને 1.9.6 (1.96) માં સામવેદ કાળના પૂજનીય દેવો સોમ, વરુણ, અગ્નિ, આદિત્ય, વિષ્ણુ, સૂર્ય, બ્રહ્મા, બૃહસ્પતિ, વસુ, રુદ્રનો ઉલ્લ્લેખ છે. વળી, અગ્નિના પિતા તરીકે કશ્યપ, માતા તરીકે પ્રજાપતિ પુત્રી શ્રદ્ધા અને સ્તોતા તરીકે મનુનો ઉલ્લેખ છે. લોકોને મનુના સંતાન તરીકે ઓળખાવતો શબ્દ પણ અહીં પ્રયોજાયો છે.

પૂ.1.11.2 (1.98)

અગ્નિની શ્રેષ્ઠ અને પ્રાચીન સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરો.

અહીં પ્રાચીન સ્તોત્રોનો ઉલ્લેખ છે. એવું માની શકાય કે, સામવેદ પહેલાંના સમયમાં અગ્નિ માટે કોઈ અલગ સ્તોત્રો પ્રચલિત હશે અને એ સ્તોત્રો સામવેદ કાળમાં પણ પ્રસ્તુત હશે.

પૂ.1.11.3 (1.99)

ગાયોથી ઉત્પન્ન અન્નના અધિપતિ અગ્નિ આપ અમને પ્રચુર ધન-વૈભવ પ્રદાન કરો.

અન્ન ઉગાડવા માટે ગાયના ખાતરનો ઉપયોગ સામવેદ કાળમાં થતો હોય એવો ઉલ્લેખ આ શ્લોકમાં છે. વળી, અગ્નિ પાસે અઢળક ધન માટેની યાચના અહીં છે.

પૂ.1.11.5 (1.101)

સાત માતાઓથી ઉત્પન્ન અગ્નિ…

અગ્નિની ઉત્પત્તિ અહીં સાત માતાઓ દ્વારા બતાવી છે. આ સાત માતાઓ એટલે સાત છંદો કે સાત રંગો ગણી શકાય. સાત આંકડાનો ઉલ્લેખ માત્ર સંયોગ ના હોઈ શકે.

પૂ.1.11.6 (1.102) દે

વમાતા અદીતિ, રક્ષાના સંપૂર્ણ સાધનો સહિત પધારો.

આ શ્લોકમાં અદીતિનો દેવમાતા તરીકે સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે. વળી, અહીં શ્લોકમાં ઋષિ તેમને સુરક્ષાનાં સાધનો પણ સાથે લાવવા કહે છે. વેદોમાં દેવો પાસે કોઈ ચમત્કારની અપેક્ષા નથી રખાતી. દેવો પણ પોતાની સાથે રક્ષણ માટે સાધનો રાખે છે.