Patel406210322-004

પ્રેમની ઋતુ – ચિરાગ પટેલ ફેબ્રુઆરી 14, 2018

પ્રેમની ઋતુ – ચિરાગ પટેલ ફેબ્રુઆરી 14, 2018

પ્રેમની કૂંપળો ફૂટી ફરી, આવી પ્રેમની ઋતુ;
યાદોનાં ફૂલ ખીલ્યાં ફરી, આવી પ્રેમની ઋતુ.

હોઠની રતાશ લજામણી, વિખેરે મધુર સ્મિત;
આંખોના ભીનાં આમંત્રણ, આવકારે નવા ગીત.

સ્નેહ ટપકે મૌનમાં, બોલકો ચહેરો પડઘાય;
હૈયાની આતુર સરવાણી, અંગ-અંગ સોહાય.

દોડતાં ધબકારમાં હણહણતો આવેગ ઘેલો;
ધસમસતાં રક્તમાં નિશ્ચય ઘોળાતો હઠીલો.

નવલા આકાશમાં વિહરે, પ્રસન્ન આતમ સંગ;
રંગીલી સૃષ્ટિ નિખરે, સાગરમાં આનંદ તરંગ.

ઘુંટાતું એક જ સ્વપ્ન, અલખ નિરંજન સાકાર;
એકમાં એક ભળી, બને એ શૂન્ય નિરાકાર.

“દીપ” હંમેશ ઝંખે “રોશની”, પ્રેમ છે અપૂર્વ;
“મા” આશિષ પામું, હર પળ ભરતી સર્વસ્વ!

Patel406210322-004

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૪ – ચિરાગ પટેલ

(originally published at http://webgurjari.in/2018/02/02/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_4/)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૪

– ચિરાગ પટેલ

પૂ. ૨.૭.૩ (૧૭૭) દોષો આગાદ્ બૃહદ્ગાય દ્યુમદ્ગામન્નાથર્વણ । સ્તુહિ દેવંસવિતારમ્ ॥

હે પ્રકાશમાર્ગના પ્રવાસી, અથર્વવેદીય બ્રાહ્મણ, બૃહત નામના સ્તોતા! યજ્ઞકાર્યના દોષોને ધોવા માટે સવિતા દેવનું સ્તવન કરો!

આ શ્લોકમાં ત્રણ વિષયોને સંબોધવામાં આવ્યા છે. ઘણીવાર આપણે વાંચીએ કે સાંભળીએ છીએ કે મુખ્ય વેદો ત્રણ અને અથર્વવેદ એ મુખ્ય વેદ નથી. અહીં અથર્વવેદના માર્ગને અનુસરતા બ્રાહ્મણનું સંબોધન થયું છે. વળી, તેને પ્રકાશમાર્ગનો પ્રવાસી કહ્યો છે! એટલે, અથર્વવેદ પણ બાકીના ત્રણ વેદોની જેમ જ મુખ્ય વેદ છે એ માન્યતા અહીં પડઘાઈ છે. પરંતુ, આવા બ્રાહ્મણને યજ્ઞકાર્યના દોષો ધોવા માટે સૂર્યનું સ્તવન કરવાની સૂચના અપાઈ છે. એટલે, એવું અર્થઘટન કરી શકાય કે, અથર્વવેદનો માર્ગ શુદ્ધ નથી મનાતો!

 

પૂ. ૨.૭.૫ (૧૭૯) ઇન્દ્રો દધીચો અસ્થભિર્વૃત્રાણ્યપ્રતિષ્કુતઃ । જઘાન નવતીર્નવ ॥

અપરાજિત ઇન્દ્રે, દધીચિનાં હાડકાંથી નવ્વાણું રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો.

વેદના મંત્રોને આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ ઘણીવાર જોવામાં આવે છે. મોટાભાગના શ્લોકમાં આપણે સૃષ્ટિ અને સમષ્ટિનું સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બંને પ્રકારનું દર્શન અનુભવી શકીએ છીએ. જયારે, આ શ્લોક એવો છે, જેમાં પુરાણોમાં આવતી, દધીચિ ઋષિના હાડકાંમાંથી બનેલા સંહારક શસ્ત્ર વજ્રની વાર્તાનો ઉલ્લેખ છે. એ દ્રષ્ટિએ આ શ્લોક એની આજુબાજુના શ્લોકોથી જુદો પડે છે.

વેદના ચાર ભાગ કરનાર અને પુરાણોના રચયિતા એક જ વ્યક્તિ – વેદવ્યાસ કૃષ્ણ દ્વૈપાયન ઋષિ હતા એવો પુરાણોલ્લેખ છે. આ શ્લોકને એ સંદર્ભમાં મૂલવી શકાય. વળી, આ શ્લોકમાં ઐતિહાસિક તથ્ય હોવાની પણ શક્યતા છે.

 

પૂ. ૨.૭.૬ (૧૮૦) ઇન્દ્રેહિ મત્સ્યન્ધસો વિશ્વેભિઃ સોમપર્વભિઃ । મહાઁ અભિષ્ટિરોજસા ॥

હે ઇન્દ્ર! અન્નરૂપી સમસ્ત સોમરસોથી આપ પ્રફુલ્લિત બનો છો. આવો અને આપની શક્તિથી મહાન શત્રુઓ પર વિજય પ્રાપ્ત કરવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરો.

આ શ્લોકમાં એકથી વધુ પ્રકારના સોમરસ હોવાની વાત છે. વળી, અન્ન પણ સોમરસ કહેવાયું છે! આ સોમરસથી ઇન્દ્રને શક્તિ મળે છે અને તે શત્રુઓ પર વિજય મેળવી શકે છે. અહીં હું એક ઋપક મુકવાનો લોભ જતો કરી શકતો નથી! ઇન્દ્ર એટલે મન અને વિવિધ દેહધાર્મિક કાર્યશક્તિઓ એટલે વિવિધ દેવો. પોષક આહાર દ્વારા મન શક્તિશાળી બને છે. અને, વિદ્યુતપ્રવાહોરૂપી વજ્ર દ્વારા શરીરની વિવિધ ક્રિયાઓને પ્રેરવા વૃત્ર વગેરે રૂપી વિરોધીશક્તિઓનો નાશ કરે છે!

 

પૂ. ૨.૭.૧૦ (૧૮૪) વાત આ વાતુ ભેષજંશમ્ભુ મયોભુ નો હ્યદે । પ્ર ન આયૂંષિ તારિષત્ ॥

અમારા હૃદય માટે શાંતિદાયક અને સુખદાયી ઔષધિઓને વાયુ અમારી પાસે લાવે. આ ઔષધિઓ અમને દીર્ઘાયુ બનાવે!

આ શ્લોકમાં ઔષધિસેવન વિષે નિર્દેશ છે. વળી, ઋષિ હૃદયને શાંતિ અને સુખ આપે એવી ઔષધિઓની કામના કરે છે. સામવેદના કાળમાં સુવ્યવસ્થિત ચિકિત્સાશાસ્ત્ર વિકસેલું હશે એમ માની શકાય. આ ઔષધિઓ રોગ દૂર કરી જીવનને લંબાવે એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.

 

પૂ. ૨.૮.૨ (૧૮૬) ગવ્યો ષુ ણો યથા પુરાશ્વયોત રથયા । વરિવસ્યા મહોનામ્ ॥

હે ઇન્દ્ર! હંમેશની જેમ અમને ઉત્તમ ગાયો, શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલ રથ તથા પ્રતિષ્ઠાપૂર્ણ ધન આપવાની ઈચ્છાથી અમારી પાસે આવો.

આ શ્લોકમાં ઋષિ ઇન્દ્ર પાસે ગાય, ઘોડાવાળા રથ અને ધનની માગણી કરે છે. ફરી એકવાર સિદ્ધ થાય છે કે, સામવેદના ઋષિ કોઈ આધ્યાત્મિક લોક કે દેવના સંગ વિષે કોઈ અપેક્ષા કે કલ્પનાને બદલે ભૌતિક જીવનને સુખાકારી બનાવવા વિષે સ્પષ્ટ છે.

 

પૂ. ૨.૮.૫ (૧૮૯) પાવકા નઃ સરસ્વતી વાજેભિર્વાજિનીવતી । યજ્ઞં વષ્ટુ ધિયાવસુઃ ॥

પવિત્ર બનાવનારી, પોષણ આપનારી, બુદ્ધિથી ધન દેનારી સરસ્વતી, જ્ઞાન અને કર્મથી અમારા યજ્ઞને સફળ કરો.

સામવેદના આ શ્લોકમાં પ્રથમ વખત સરસ્વતીનો ઉલ્લેખ છે. અહીં ઋષિ સરસ્વતી નદીનો ઉલ્લેખ કરતા હોય એવી ભારોભાર શક્યતા છે, કારણ કે પહેલાં ત્રણ વિશેષણો – પવિત્ર બનાવનારી, પોષણ આપનારી અને બુદ્ધિથી ધન દેનારી, નદીને સચોટ રીતે લાગુ પડે છે. પછી, ઋષિ જ્ઞાન અને કર્મની માંગણી સરસ્વતી પાસે કરે છે જેથી તેમનો યજ્ઞ સફળ થઇ શકે. પુરાણોમાં સરસ્વતીને ત્રિશક્તિઓમાં એક ગણી છે અને તેમને જ્ઞાન અને બુદ્ધિની દેવી ગણી છે. કદાચિત, સરસ્વતી દેવીની કલ્પનાના મૂળ આ શ્લોકમાં જોઈ શકાય છે.

Patel406210322-004

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – 3 – ચિરાગ પટેલ

(Originally published at http://webgurjari.in/2017/12/26/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_3/)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – 3

– ચિરાગ પટેલ

 

પૂ. ૨.૧.૩ (૧૧૭) ગાવ ઉપ વદાવટે મહી યજ્ઞસ્ય રપ્સુદા । ઉભા કર્ણા હિરણ્યયા ॥

સૂર્યકિરણો યજ્ઞ માટે આવે, એ પૃથ્વીને યજ્ઞિયરૂપ પ્રદાન કરનારા છે જેના બંને છેડા ચમકીલા છે.

આ શ્લોકમાં પૃથ્વીના બંને છેડા ચમકીલા હોવાનો ઉલ્લેખ છે. પૃથ્વીના બંને ધ્રુવો પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે સૂર્યના વિદ્યુત-ચુંબકીય તરંગોની પ્રતિક્રિયા રૂપે વિવિધ રંગોની ધ્રુવજ્યોતિ દેખાતી હોય છે. સામવેદના આ મંત્રના દ્રષ્ટા ઋષિને આ ઘટના વિષે ચોક્કસપણે જાણકારી હોવી જોઈએ. જાણે સૂર્યકિરણો પૃથ્વી સાથે મળી યજ્ઞ કરતા હોય અને એની જ્વાળા સમાન ધ્રુવજ્યોતિ ઉત્પન્ન થતી હોય! ઋષિ કદાચિત બંને ધ્રુવોના ભૌગોલિક પ્રદેશની મુલાકાતે ગયા હોય એ પણ માની શકાય.

 

પૂ. ૨.૧.૭ (૧૨૧) યજ્ઞ ઇન્દ્રવર્ધયદ્યભ્દૂર્મિ વ્યવર્તયત । ચક્રાણ ઓપશં દિવિ ॥

જે યજ્ઞે પૃથ્વીને આકાશમાં લટકાવીને ફરતી રાખી છે એ યજ્ઞે ઇન્દ્રના યશને પણ વધાર્યો.

આ શ્લોકમાં જે તથ્ય કહેવાયું છે એ આપણે કોપરનિકસ અને ન્યૂટન દ્વારા જાણી શક્યા છીએ! પૃથ્વીનું આકાશમાં લટકવું અને ફરતાં રહેવું – એ બંને અવલોકનો માત્ર આકાશને જોઈને કરનાર ઋષિ ધન્યવાદને પાત્ર છે.

 

પૂ. ૨.૩.૯ (૧૪૩) ઉપહ્વરે ગિરીણાંસંગમે ચ નદીનામ । ધિયા વિપ્રો અજાયત ॥

પર્વતો અને નદીઓના સંગમ સ્થળોએ, ધ્યાન દ્વારા, સત્પુરુષો એમને મેળવે છે.

વેદોના રચનાકાળમાં ઋષિઓ યજ્ઞો અને ધ્યાન દ્વારા પરમ તત્વની ઉપાસના કરતા હતા. મોટાભાગના શ્લોક યજ્ઞનો સંદર્ભ સૂચવે છે. પણ, આ પહેલો શ્લોક છે જેમાં ઋષિ ધ્યાનનું સૂચન કરે છે.

 

પૂ. ૨.૪.૩ (૧૪૭) અત્રાહ ગોરમન્વત નામ ત્વષ્ટુરપીચ્યમ । ઇત્થા ચન્દ્રમસો ગ્રુહે ॥

મનીષિઓની માન્યતાનુસાર, રાત્રિમાં સૂર્યના સંતાઈ જવા છતાંય સંસારને તુષ્ટ કરનાર સૂર્યનું તેજ ગતિમાન ચંદ્રમા દેખાય છે.

આ શ્લોકના દ્રષ્ટા ઋષિ બીજા વિદ્વાનોના મતનો સંદર્ભ આપી જણાવે છે કે, ચંદ્રને પોતાનો પ્રકાશ નથી હોતો પરંતુ સૂર્યનો પ્રકાશ ચંદ્ર દ્વારા પરાવર્તિત થાય છે!

 

પૂ. ૨.૫.૯ (૧૬૩) યોગેયોગે તવસ્તરં વાજેવાજે હવામહે । સખાય ઇન્દ્રમૂતયે ॥

સત્કાર્યોની શરૂઆતમાં અને દરેક સંગ્રામમાં બળવાન ઈન્દ્રનું પોતાના સરંક્ષણ માટે મિત્રની જેમ આવાહન કરીએ છીએ.

આપણે હાલના સમયમાં દરેક કાર્યની શરૂઆત વિઘ્નહર્તા વિનાયક ગણપતિની પૂજાથી કરીએ છીએ. વેદકાળમાં મિત્ર સમાન ઈન્દ્રની દરેક કાર્યોની શરૂઆતમાં પૂજા કરાતી હશે એવો નિર્દેશ આ શ્લોકમાં મળે છે.

 

પૂ. ૨.૬.૧ (૧૬૫) ઇદં હ્યન્વોજસા સુતં રાધાનાં પતે । પિબા ત્વાઃસ્ય ગિર્વણઃ ॥

ઐશ્વર્યોના સ્વામી, સ્તુતિ યોગ્ય ઈન્દ્ર, પ્રયત્નપૂર્વક નિચોવેલા આ સોમરસનું રૂચિપૂર્વક પાન કરો.

આ શ્લોકમાં ઈન્દ્રને “રાધા” અર્થાત ઐશ્વર્યના પતિ કહ્યાં છે. શું આ સંબોધન મહાભારત કાળમાં કૃષ્ણ માટે વપરાતું થયું હશે? હવે પછીનો શ્લોક પણ જે વિશેષણો ઈન્દ્ર માટે પ્રયોજે છે એ સર્વે કૃષ્ણ માટે પણ પ્રયોજાય છે.

 

પૂ. ૨.૬.૪ (૧૬૮) અભિ પ્ર ગોપતિં ગિરેન્દ્રમર્ચ યથા વિદે । સૂનું સત્યસ્ય સત્પતિમ ॥

હે યાજક! ગોપાલક, સત્યનિષ્ઠ, સજ્જનોના રક્ષક, ઈન્દ્રની મંત્રોચ્ચાર સાથે પ્રાર્થના કરો જેથી તેમની શક્તિનો આભાસ થાય.

અહીં “ગોપાલક” વિશેષણ ઈન્દ્ર માટે છે, જે આપણે આજે પ્રચલિત રૂઢિ મુજબ કૃષ્ણ માટે ગણીએ છીએ.

 

Patel406210322-004

અંતર પ્રવાસ – ચિરાગ પટેલ Journey to the center of “I” – Chirag Patel December 28, 2011

અંતર પ્રવાસ – ચિરાગ પટેલ ડીસેમ્બર ૨૮, ૨૦૧૧

હૃદયના કોઈ કોણે વિચારોને અંકુરિત કરી,
ક્યારેક હું નીકળી પડ્યો એકલતા ઓઢી.

આ ધરતી, આ નદી, આ પહાડ, આ વનરાજી,
આ આકાશ, આ અલ્લડ પવન; પ્રશ્નો પૂછે મને.
હું નથી મારામાં અને નથી આ વિશ્વમાં ક્યાંય,
તો કોણ, કેવું અને ક્યારથી અહી પડઘાતું?

આ સૂરજ, આ ચાંદો, આ તારકવૃંદ, આ નિહારિકા,
આ નક્ષત્ર; જોઈ રહેતા મને વિસ્ફારિત નયને.
નથી કોઈ મારું અને નથી હું કોઈનો,
તો શીદને આ સૃષ્ટિમાં હું અમથો ઉગ્યો?

આ ગ્રંથભંડાર, આ અર્થવિસ્તાર, આ જપ-તપ,
આ ધ્યાન; ઢંઢોળીને મારા ઘેનને હચમચાવતા.
નથી કશાયનો અંત અને નથી કોઈ શરૂઆત,
તો કેમ રહું લીન હું મારા અંતર પ્રવાસમાં?
એક દિવસ અચાનક તું આવી મળી સૂનકારમાં,
પ્રિયા, પ્રકાશ ઉમટ્યો દશે દિશાનો અને હું ગૂમ.
દેખાઈ માત્ર તું, પ્રેમ મગ્ન, ભક્તિ લીન, વ્હાલી,
અને ઘનીભૂત ઈશ્વર તારા પડછાયામાં સાકાર.

મારું વિશ્વ મને મળી ગયું, સમજાઈ ગયું સઘળું,
તું છે તો હું છું અને હું છું તો તું છે ચોક્કસ.
આપણે છીએ તો છે આ વિશ્વ અને છે ઈશ્વર,
અને તો જ છે આ ખેલ બધા ભાત-ભાતના.
દોરીસંચાર એનો જ બધો અને આપણે રમકડાં,
કોઈ વાર દોરી આપણે ખેચી પણ રાખીએ,
અને કોઈ વાર આપી દઈએ ઢીલ.
સમજાય છે મને હવે દ્વૈત અને અદ્વૈત,
વળી, વિશિષ્ટાદ્વૈત પણ પીછાણ્યું મેં એમા.
તારો પ્રેમ, તારી ભક્તિ, તારો વિશ્વાસ,
તારો સાથ; પછી શાથી રહું હું અધૂરો?

Journey to the center of “I” – Chirag Patel December 28, 2011

At unknown time, started my journey wearing solitude
With some thoughts sprung from some corner of heart.

This soil, this river, this hill, this vegetation, this sky,
This breeze; kept asking me.
I am not within and I am not outside in this world.
Who else was echoing here then? How long? Why?

This sun, this moon, this galaxy, these nebulae,
These constellations; kept looking at me puzzled.
Nobody is mine and I am for nobody.
Why did I rise in this world unnecessarily then?

These books, this outstretching of words, this penance,
This meditation; kept shaking my sleep.
There is no end and there is no beginning.
Why did I start journey towards inner self then?

All of a sudden, you came to this vacuum one day.
Sweetheart, dazzling light filled all directions and I disappeared.
Only you were seen, love bound, devotional, adorable;
And God materialized in your shadow.

I found my world, I knew everything then.
I exist if you do and you exist if I do for sure.
If we exist, this world does and so does God.
And hence, this play with myriad hues exists.
That is what controls everything and puppets are we.
Sometimes, we pull the strings;
And sometimes, we let them loose.

Now, I know duality, non-duality and special duality.

Your love, your devotion, your faith, your company,
For me; how would I be incomplete then?

Patel406210322-004

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૨ – ચિરાગ પટેલ

(originally published at http://webgurjari.in/2017/11/28/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_2/)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૨ – ચિરાગ પટેલ

પૂ.1.3.7 (1.27)

આ અગ્નિ, દ્યુલોકથી પૃથ્વી સુધી વસેલા જીવોના પાલનહાર છે.એ જળને રૂપ અને ગતિ આપવા સમર્થ છે.

આ શ્લોકનાં બંને અવલોકનો સામાન્ય છે અને અસામાન્ય પણ! વનસ્પતિ સૃષ્ટિ માટે સૂર્ય અનિવાર્ય છે, તો પ્રાણીઓ માટે પણ સૂર્ય અનિવાર્ય છે. આજનું વિજ્ઞાન આ તથ્ય વિગતે સમજાવી ચૂક્યું છે. બીજું અવલોકન અચંબિત કરે એવું છે. અગ્નિની ઉર્જાથી હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન ભેગાં થઈ પાણીના અણુઓ જન્મે છે. વળી, સૂર્યની ગરમી જળને વરાળ સ્વરૂપે ગતિ આપે છે.

પૂ.1.5.2 (1.46)

હે અગ્નિ! આપ વનમાં, માતાના ગર્ભમાં અને ભૂમિમાં અદૃશ્યરૂપે છો!

અગ્નિનું પ્રાગટ્ય વનમાં દવરૂપે અને પૃથ્વીમાંથી જ્વાળામુખીરૂપે થાય છે. માતાના ગર્ભમાં અગ્નિ બાળકને હૂંફ આપે છે. આ ત્રણેય સ્થાનોમાં અદૃશ્ય રહેલા અગ્નિ વિશેનું અવલોકન અદભુત છે!

પૂ.1.5.5 (1.49)

ઉદ્દગાતાગણ પ્રસિદ્ધ અગ્નિ પાસે સ્તુતિઓ દ્વારા ધન અને શ્રેષ્ઠ પ્રકાશયુક્ત આવાસ મેળવવા પ્રાર્થના કરે છે!

વેદના ઋષિ માટે ધન અને સારો પ્રકાશ હોય એવું રહેઠાણ હોવું એ ઘણું મહત્વ ધરાવે છે. વેદના મંત્રો આધ્યાત્મિક અર્થમાં લઈ શકાય છે પરંતુ એ મંત્રોનો સરળ ભાષાકીય અર્થ લઈએ તો ઋષિઓ દેવો પાસે ધન-ધાન્ય, રહેઠાણ, પુત્ર, શત્રુઓથી રક્ષા એવી જીવનજરૂરી વસ્તુઓ જ માગે છે.

પૂ.1.5.9 (1.53)

હે અગ્નિ! આપ પદાર્થના ઘટકોને એકત્ર કરી શકો છો. તેથી આપે માતાની જેમ જળ વગેરે દ્રવ્યોને જન્મ આપ્યો એમાં અમને ભ્રમિત ન કર્યા.

હાઇડ્રોજન વાદળ કે તારામાં પ્રચંડ ઉર્જાને લીધે હળવા પરમાણુઓથી લઈને ભારે પરમાણુઓ બને છે. એટલે, માત્ર પાણી જ નહિ, પરંતુ બીજા અનેક તત્વોની ઉત્પત્તિ માટે પણ અગ્નિ કારણભૂત છે.વળી, એ દરેક તત્વમાં અગ્નિ ઊર્જા સ્વરૂપે પ્રસ્તુત છે.

પૂ.1.6.1 (1.55)

અહીં શ્લોકમાં આહુતિ માટે “ઘી”નો ઉલ્લેખ છે. સામવેદના કાળમાં ઘી બનાવવાની પ્રક્રિયા પ્રચલિત હશે જ. ઘી બનાવવાની પ્રક્રિયા એ સમયમાં એક મોટી રાસાયણિક પ્રક્રિયા સમાન ગણી શકાય!

પૂ.1.6.2 (1.56)

આ શ્લોકમાં सूनृता देवी “વાણીની દેવી” એવો શબ્દપ્રયોગ છે. આ શબ્દો દેવી સરસ્વતીનો નિર્દેશ કરે છે. એટલે, સરસ્વતીઉપાસના સામવેદકાળમાં પ્રચલિત હશે.

પૂ.1.6.8 (1.62)

આ શ્લોકમાં अपां नपातम् “જળ નીચે પડવા ના દેનાર” એવો શબ્દપ્રયોગ અગ્નિ માટે છે. વાદળોમાં સંગ્રહિત પાણી જ્યાં સુધી ઠંડક ના હોય ત્યાં સુધી વર્ષા દ્વારા ભૂમિ પર નથી આવતું.

પૂ.1.7.8 (1.70)

આ વૈશ્વાનર અગ્નિ પોષક અન્ન અને ઘી દ્વારા પ્રદીપ્ત થાય છે. બધાં પ્રાણી આ યજ્ઞમાં ભાગીદાર બને છે.આ અગ્નિ માતાના ગર્ભમાં પ્રજ્વલિત થયેલ છે.

પ્રકૃતિમાં સ્વયંસંચાલિત યજ્ઞ નિરંતર ચાલી જ રહ્યો છે. દરેક અણુ-પરમાણુમાં ઉર્જાની આપ-લે સતત ચાલુ જ હોય છે. દરેક પ્રાણી/વનસ્પતિમાં ઉર્જાનું સંચરણ સતત થયા કરે છે. પ્રાકૃતિક પદાર્થો, ગ્રહો, તારાઓ વગેરેમાં પણ આવો ઊર્જા યજ્ઞ સતત થયા જ કરતો હોય છે.

પૂ.1.8.5 (1.77)

સમસ્ત ઘરોમાં હાજર અગ્નિ મેઘોની વચ્ચે વિદ્યુતના રૂપમાં રહે છે. તે યજ્ઞકુંડમાં પ્રતિષ્ઠિત અગ્નિ ઉપાસકોને અન્ન, ધન અને શરીરનું સંરક્ષણ આપવાવાળા બનો.

અહીં ફરી એવો નિર્દેશ છે કે વાદળો દ્વારા ઉત્પન્ન થતી વીજળીમાં અગ્નિ રહેલો છે. વળી, અગ્નિ પાસે અન્ન, ધન અને સુદ્રઢ શરીરની માંગણી ઋષિ કરે છે. વેદોમાં ઠેર-ઠેર કોઈ અગમ-નિગમની વાતોને બદલે સારું જીવન જીવવા જરૂરી ભૌતિક બાબતોની જ માગણી છે.

પૂ.1.8.10 (1.90), 1.9.1 (1.91), અને 1.9.6 (1.96) માં સામવેદ કાળના પૂજનીય દેવો સોમ, વરુણ, અગ્નિ, આદિત્ય, વિષ્ણુ, સૂર્ય, બ્રહ્મા, બૃહસ્પતિ, વસુ, રુદ્રનો ઉલ્લ્લેખ છે. વળી, અગ્નિના પિતા તરીકે કશ્યપ, માતા તરીકે પ્રજાપતિ પુત્રી શ્રદ્ધા અને સ્તોતા તરીકે મનુનો ઉલ્લેખ છે. લોકોને મનુના સંતાન તરીકે ઓળખાવતો શબ્દ પણ અહીં પ્રયોજાયો છે.

પૂ.1.11.2 (1.98)

અગ્નિની શ્રેષ્ઠ અને પ્રાચીન સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરો.

અહીં પ્રાચીન સ્તોત્રોનો ઉલ્લેખ છે. એવું માની શકાય કે, સામવેદ પહેલાંના સમયમાં અગ્નિ માટે કોઈ અલગ સ્તોત્રો પ્રચલિત હશે અને એ સ્તોત્રો સામવેદ કાળમાં પણ પ્રસ્તુત હશે.

પૂ.1.11.3 (1.99)

ગાયોથી ઉત્પન્ન અન્નના અધિપતિ અગ્નિ આપ અમને પ્રચુર ધન-વૈભવ પ્રદાન કરો.

અન્ન ઉગાડવા માટે ગાયના ખાતરનો ઉપયોગ સામવેદ કાળમાં થતો હોય એવો ઉલ્લેખ આ શ્લોકમાં છે. વળી, અગ્નિ પાસે અઢળક ધન માટેની યાચના અહીં છે.

પૂ.1.11.5 (1.101)

સાત માતાઓથી ઉત્પન્ન અગ્નિ…

અગ્નિની ઉત્પત્તિ અહીં સાત માતાઓ દ્વારા બતાવી છે. આ સાત માતાઓ એટલે સાત છંદો કે સાત રંગો ગણી શકાય. સાત આંકડાનો ઉલ્લેખ માત્ર સંયોગ ના હોઈ શકે.

પૂ.1.11.6 (1.102) દે

વમાતા અદીતિ, રક્ષાના સંપૂર્ણ સાધનો સહિત પધારો.

આ શ્લોકમાં અદીતિનો દેવમાતા તરીકે સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે. વળી, અહીં શ્લોકમાં ઋષિ તેમને સુરક્ષાનાં સાધનો પણ સાથે લાવવા કહે છે. વેદોમાં દેવો પાસે કોઈ ચમત્કારની અપેક્ષા નથી રખાતી. દેવો પણ પોતાની સાથે રક્ષણ માટે સાધનો રાખે છે.

Patel406210322-004

રંગ વૈભવ – ચિરાગ પટેલ નવેમ્બર 15, 2017

રંગ વૈભવ – ચિરાગ પટેલ નવેમ્બર 15, 2017

મૌન ભર્યા દિવસમાં રાતનાં સ્વપ્ન ઘોળ્યાં
રાતી લાગણીઓના નાના ફૂલડાં ખીલ્યાં

ઝરમર વરસતી સાંજનાં શમણાં ફરી ઊગ્યાં
અધખુલ્લી ઉષામાં ઘેનના “દીપ” પ્રગટ્યાં

પ્રેમનો આસવ તારી આંખમાં ઘૂઘવાતો
સદ્યસ્નાત હું ચોફેર રાગ-રંગમાં પથરાતો

અનોખી પળના આભલાં સઘળે વિખરાતાં
અસ્તિત્વના સંચારે સહુ એકમાં પડઘાતા

છે ઉર્ધ્વમૂળ ઉર્ધ્વગતિનું ધ્રુવીકરણ
અકથ્ય ઊર્મિએ હીંચતું અંતઃકરણ

સમયના રેતકણ આગિયા થઈ ઉડતાં
કોઈ ચમકે કોઈ અડાબીડમાં ખોવાતાં

શક્તિ છે તો શિવ છે ‘ને છે દ્વૈતભાવ
જગત છે તો બ્રહ્મ છે ‘ને છે અદ્વૈતભાવ

હળવેકથી તન-મન-આતમ ભીંજાતાં
ટહુકો કરે “રોશની” સહુને પખાળતાં

Patel406210322-004

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૧ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૧

– ચિરાગ પટેલ

(originally published at http://webgurjari.in/2017/10/24/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_1/)

ગીતામાં કૃષ્ણ પોતાની વિભૂતિઓના વર્ણનમાં કહે છે કે, वेदानां सामवेदोऽस्मि (૧૦.૨૨). ચારેય વેદોમાં પ્રમુખ તો ઋગ્વેદ છે, પરંતુ એનો સાર જેને ગાઈ શકાય એવા ગીત સ્વરૂપે સામવેદમાં છે. આપણે આ લેખમાળાની શરૂઆત સામવેદરૂપી રત્નથી કરીશું.

સહુપ્રથમ પૂર્વાર્ચિક નામે સંગ્રહિત છ અધ્યાય જોઈશું. સંસ્કૃતમાં એક જ શબ્દના અનેક અર્થ જોવા મળે છે અને મારો ઝુકાવ સ્વાભાવિકરીતે ભૌતિક અર્થ તરફ રહેશે.

પૂ. ૧.૧.૧. અર્થાત પૂર્વાર્ચિકના પહેલા અધ્યાયના પહેલા ખંડના પહેલા શ્લોકમાં પ્રથમ શબ્દ “અગ્ન” છે. અગ્નિ એટલે યજ્ઞનો અગ્નિ કે જઠરાગ્નિ. અગ્નનો અર્થ પ્રકાશક કે સર્વવ્યાપક કરવામાં આવે છે. સમગ્ર વિશ્વમાં વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો વ્યાપ્ત છે. જ્યાં આપણી કે આપણા શોધેલાં યંત્રોની નજર પહોંચે છે એ સર્વે સ્થળે વિદ્યુતચુંબકીય અને પ્રકાશના તરંગોનો વ્યાપ છે. એટલે અગ્ન શબ્દ પાછળ રહેલો ભાવાર્થ આપણે જોઈ શકીએ છીએ. એ જ શ્લોકમાં આગળ ઋષિ કહે છે કે સ્વયંને તારી ભેટ આપવા મારા હૃદયમાં આવ. એટલે આપણી અંદર શરીરમાં પણ એ જ પ્રકાશ કે વિદ્યુત ચુંબકીય તરંગો રહેલાં છે.

પૂ. ૧.૧.૨ આ શ્લોકમાં અગ્નિને સમસ્ત વિશ્વના દરેક યજ્ઞના હોતા તરીકે સંબોધિત કરવામાં આવ્યા છે. આપણા બ્રહ્માંડમાં દરેક પ્રાકૃતિક ઘટનાઓ જેવી કે હાઇડ્રોજન વાદળમાંથી તારાઓ અને ગ્રહો વગેરે બનવું, દરેક અવકાશી પદાર્થોની એકબીજા સાથેની પ્રતિક્રિયાઓ કે એમની આંતરિક પ્રક્રિયાઓ, વગેરેના કારણરૂપે કે પરિણામરૂપે અગ્નિ જ હોય છે.

પૂ. ૧.૧.૯ આ શ્લોકમાં અગ્નિને વિશ્વના આધાર અને વહનકર્તા કહ્યા છે. વળી, અરણી મંથન દ્વારા સ્થિરચિત્તવાળા તેમને પુષ્કરમાં પ્રગટ કરે છે. અહીં વિશ્વનો અર્થ સજીવ સૃષ્ટિ લઈએ તો સૂર્ય સજીવ સૃષ્ટિનો આધાર ગણી શકાય. પ્રકાશના કિરણો ઉર્જાના વહન દ્વારા સજીવ સૃષ્ટિનો આધાર બને છે. અરણી મંથન એટલે શ્વાસોચ્છવાસની પ્રક્રિયા દ્વારા પુષ્કર એટલે હૃદયને શુદ્ધ લોહી મળે છે અને સમગ્ર શરીરમાં પહોંચી એ જીવનનો આધાર બને છે.

પૂ. ૧.૨.૩ આ શ્લોકમાં અગ્નિમાં આહુતિઓથી વાયુના દળ ફરી ઉપસ્થિત થાય છે એવો ઉલ્લેખ છે. અહીં આપણે વર્ષાચક્રનો સંદર્ભ જોઈ શકીએ છીએ.

પૂ. ૧.૨.૬. અને પૂ. ૧.૨.૭ શ્લોકમાં હિંસારહિત યજ્ઞની વાત મુકવામાં આવી છે. એ સમયે માત્ર હિંસક યજ્ઞો જ થતા હશે એ જરૂરી નથી. વળી, પૂ.૧.૨.૭ શ્લોકમાં અશ્વનો ઉલ્લેખ છે. જે કાળમાં સામવેદની રચના થઈ એ સમયે પાલતુ ઘોડાઓ હશે.

પૂ. ૧.૨.૮ શ્લોકમાં “ઔર્વ” શબ્દ જોવા મળે છે. એનો અર્થ પૃથ્વીના પેટાળના ગંધક, પોટાશ જેવા ખનિજ તત્ત્વો કરવામાં આવે છે. એનાથી પેટાવાતા અગ્નિનો સૂચક શબ્દ “ભૃગુવત” ત્યાર બાદ આવે છે. આનો અર્થ એ થયો કે સામવેદના રચનાકાળમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયાથી અગ્નિ પેટાવવાની પદ્ધતિ પ્રચલિત હશે.

પૂ. ૧.૨.૧૦ અહીં સૂર્યને દ્યુલોકથી ઉપર, સ્વયંપ્રકાશિત અને પ્રાચીન તેજને સમાવિત કરનાર કહ્યા છે. દ્યુલોક એટલે આકાશથી પણ ઉપર. સ્વયંપ્રકાશિત વિશેષણ અચંબિત કરે એમ છે. પૃથ્વી પર રહેનાર એ કાળના મનુષ્યો સૂર્ય સ્વયંપ્રકાશિત છે એવું કેવી રીતે જાણી શક્યા હશે? વળી, સૂર્ય પ્રાચીન તેજને સમાવનાર છે. આ પ્રાચીન તેજ કદાચ બ્રહ્માંડનું મૂળ કે બિગ બેંગનું સૂચક હોય એમ નથી લાગતું?

Patel406210322-004

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન – પૂર્વભૂમિકા– ચિરાગ પટેલ

(Originally published at: http://webgurjari.in/2017/10/17/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts-curtain-raiser/)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન – પૂર્વભૂમિકા – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય વેદો/વેદાંત/પુરાણો પર અઢળક લેખો/વિવેચનો/પુસ્તકો અનેક ભાષામાં લખાયા છે. અનેક વિદ્વાનોએ આ શાસ્ત્રોમાં ખેડાણ કર્યું છે. હું એવો વિદ્વાન કે શાસ્ત્રોમાં પારંગત નથી. વળી, હું સંસ્કૃત ભાષા પણ અલ્પ માત્રામાં સમજી શકું છું. પરંતુ, વર્ષોથી એક જિજ્ઞાસુ તરીકે અમુક શાસ્ત્રોનો મેં અભ્યાસ કર્યો છે એટલે પોતાને હું શાસ્ત્રોના અભ્યાસુ તરીકે ચોક્કસ ઓળખાવું છું.

અમુક તથ્યો વિષે વાંચતાં અને વિચારતાં અનેકવાર નવાઈ પામી ગયો છું કે, હજારો વર્ષો પહેલાં એવો વિચાર કે આચાર કેવી રીતે શક્ય બન્યા હશે? હું પોતે વિજ્ઞાન/એન્જીનીયરિંગનો માણસ છું એટલે અમુક તથ્યોને એ દૃષ્ટિએ વિચારું છું. ઘણીવાર મેં મારી પાસે ઉપલબ્ધ પુસ્તકોમાં નોંધ કરી રાખી છે. લગભગ ૧૨ વર્ષના ભારતીય શાસ્ત્રોના અછડતા અલ્પ-અભ્યાસે મને નવી દૃષ્ટિ આપી છે. ઘણીવાર પ્રચલિત માન્યતાઓથી વિરુદ્ધ સત્ય મારા ધ્યાનમાં આવ્યાં છે. કોઈવાર મારો અભ્યાસ અલગ માર્ગે દોડ્યો છે. ઘણી બાબતોમાં મને શાસ્ત્રોમાં આલેખેલ માહિતી કવિની કલ્પના લાગી છે, તો ઘણી બાબતો અચંબો પમાડી ગઈ છે.

મને વ્હૉટ્સઍપ ને લીધે જોવા મળતાં અમુક વિડિયો કે નોંધમાં ભારતીય શાસ્ત્રોના ખોટા સંદર્ભ જોઈને દુઃખદ લાગણી થાય છે. લોકો “સૂંઠને ગાંગડે ગાંધી” બનીને જે “ધકેલ પંચા દોઢસો” કરે છે; એ સારું એવું મનોરંજન પૂરું પાડે છે અને દુઃખની લાગણી પણ જન્માવે છે. ભારતમાં જન્મેલા અનેક ભારતીયોને પોતાની સંસ્કૃતિના મૂળનું સહેજપણ જ્ઞાન નથી હોતું! આથી, મારીમતિમાં જેટલું સમાયું છે એ આ લેખમાળા રૂપે સહુની સાથે વહેંચવા જઈ રહ્યો છું.

દરેક લેખ માટે મારી રૂપરેખા આ પ્રમાણે રહેશે:

1) લેખની શરૂઆતમાં જે-તે પૌરાણિક/વૈદિક સાહિત્યના ગુજરાતી અનુવાદ હશે. એમાં મને અગત્યના લાગેલા શ્લોકના અનુવાદ લઈશ. સાથે મૂળ ગ્રંથમાંથી એનો સંદર્ભ અંક મૂકીશ, જેથી ઈન્ટરનેટ પર સંસ્કૃત/ઇંગ્લિશ/હિન્દી/ગુજરાતી વગેરે ભાષામાં ઉપલબ્ધ ગ્રંથ સાથે સરખાવી શકાય.

2) ઉપરોક્ત અનુવાદિત શ્લોકો વિષે જો ચર્ચા કરવા લાયક કોઈ મુદ્દો હશે તો એ ચર્ચીશ.

હું સંસ્કૃત ભાષા પૂરી સમજી શકતો નથી. એટલે, મારા અભ્યાસના મુખ્ય સ્રોત ત્રણ છે:

1) પંડિત રામ શર્મા લિખિત ચાર વેદ અને ૧૦૮ ઉપનિષદોનો અનુવાદ

2) http://www.sacred-texts.com/hin/index.htm પર ઉપલબ્ધ અનુવાદ

3) http://www.ancientvedas.com/ .

આ સર્વે સંદર્ભનો ઉપયોગ કરી હું મારું મનોમંથન રજુ કરીશ. મારો દૃષ્ટિકોણ અને તમારો દૃષ્ટિકોણ અલગ હોઈ શકે છે, એટલે એની ચર્ચા કરવી મને ગમશે. એ માટે કૉમેન્ટ મૂકી શકો અથવા મને chipmap@gmail.com પર ઈમેલ કરી શકો.

 

તો ચાલો શરૂ કરીએ ૨૪ ઑક્ટોબર, ૨૦૧૭થી, ૨૧મી સદીની વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ ભારતીય શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ!

Patel406210322-004

આદિશક્તિની આરતી – ચિરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 01, 2017

આદિશક્તિની આરતી – ચિરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 01, 2017

જય મા જય આદિશક્તિ માતા
જય મા જય ભુવનેશ્વરી માતા

પ્રથમે શૈલપુત્રી વન્દું, છે નંદિવાહની માતા
ત્રિશૂલ કમલ શોભતા, લં મૂલાધાર માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

દ્વિતીયે બ્રહ્મચારિણી પૂજું, પદવાહની માતા
માળા કમંડળ સોહાતા, વં સ્વાધિષ્ઠાન માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

તૃતીયે ચંદ્રઘંટા ભજું, વાઘણવાહની માતા
અર્ધચંદ્ર શસ્ત્રો સજતાં, રં મણિપુર માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

ચતુર્થે કૂષ્માંડા યજું, સિંહણવાહની માતા
આદિશક્તિ આદિસ્વરૂપા, યં અનાહત માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

પંચમે સ્કંદમાતા નમું, સિંહવાહની માતા
ખોળે સ્કંદ રમંતા, હં વિશુદ્ધિ માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

ષષ્ઠે કાત્યાયનિ અર્ચુ, સિંહવાહની માતા
વરદ અભય ધરંતા, ૐ આજ્ઞા માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

સપ્તમે કાલરાત્રિ શરણું, ગર્દભવાહની માતા
અભય વરદ દાતા, આઙ સહસ્રાર માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

અષ્ટમે મહાગૌરી સ્મરું, વૃષભવાહની માતા
ડમરું ત્રિશૂલ સ્થાપતાં, ગૌર આભા માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

નવમે સિધ્ધિદાત્રી પ્રણમું, સર્વ ધારિણી માતા
શંખ ચક્ર ગદા પદ્મ સ્થિતા, આદિ પરાશક્તિ માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

જય મા જય નારાયણી માતા
જય મા જય ભવતારિણી માતા
જય મા જય ભુવનેશ્વરી માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા