150314_ceo_inno

આધુનિક ભારતનું વૈજ્ઞાનિક પ્રદાન – ચિરાગ પટેલ જુલાઈ ૧૭, ૨૦૧૦

આધુનિક ભારતનું વૈજ્ઞાનિક પ્રદાન – ચિરાગ પટેલ જુલાઈ ૧૭, ૨૦૧૦

મને ઘણી બધી વાર પ્રશ્ન ઉઠ્યો છે કે આધુનિક સમયમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ વિજ્ઞાન, ગણિત અને ખગોળ ક્ષેત્રે પાછળ કેમ પડી ગઈ છે? જે પ્રાચીન સંસ્કૃતિ દરેક ક્ષેત્રે વિશ્વને નવી દ્રષ્ટિ આપી ચુકી હોય એનું આવું અધઃપતન! ઘણી વાર વિવિધ બ્લોગ પર પણ આ બાબતને લઈને ચર્ચાઓ થતી રહી છે. આથી, આ બાબતે મેં છેલ્લા ૨૦૦ વર્ષનો ઈતિહાસ થોડો ફંફોળી જોયો અને આપની સમક્ષ મારું અવલોકન મૂકી રહ્યો છું. અહીં માત્ર અને માત્ર વૈજ્ઞાનિક રીતે જાણીતી માહિતીઓના સન્દર્ભમાંથી ભારતીયોએ આપેલા પ્રદાનની નોન્ધ મૂકી છે.

* ૧૮૯૪મા જગદીશ ચંદ્ર બોઝે રેડિયો કમ્યુનીકેશનનું કોલકાતામાં જાહેર પ્રદર્શન કર્યું અને હવે આઈ.ઈ.ઈ.ઈ. સંસ્થાએ ગુગ્લીએમો માર્કોની પહેલા જગદીશ ચંદ્ર બોઝે રેડિયો સંદેશાવ્યવહાર શોધ્યો હોવાનું માન્ય રાખ્યું છે.

* ૧૯૨૦મા મેધનાદ સહાએ આયનીકરણ અને સૌર ક્રોમોસ્ફીયરની સ્પેક્ટ્રલ લાઈનની વિશિષ્ટ તીવ્રતાની તાપમાન અને દબાણને સાંકળીને ગણતરી સમજાવી.

* ૧૯૨૪મા સત્યેન્દ્રનાથ બોઝે પ્લાન્કના બ્લેક બોડી કિરણોત્સર્ગની ગણતરીના નિયમને ફોટોન સ્ટેટીસ્ટીક્સની મદદથી સાબિત કરી બતાવ્યો.

* ૧૯૨૪મા જ સત્યેન્દ્રનાથ બોઝે આઇન્સ્ટાઇન સાથે મળીને પદાર્થની પાંચમી ભૌતિક અવસ્થા “બોઝ-આઇન્સ્ટાઇન કન્ડેન્સેટ” સમજાવી.

* ૧૯૨૭મા જગદીશ ચંદ્ર બોઝે ક્રેસ્કોગ્રાફ નામનું યંત્ર વિકસાવી વનસ્પતિમાં જીવ છે એ સાબિત કર્યું.

* ૧૯૨૮મા ચંદ્રશેખર રામને પ્રકાશના વિખેરણની ઘટના સમજાવી જેને “રામન ઈફેક્ટ” કહે છે.

* ૧૯૨૯મા વાય. સુબ્બારાવે લોહમેન અને ફીસકે સાથે મળીને સ્નાયુમાં એટીપીમાંથી શક્તિ કેવી રીતે છૂટી પડે છે એ સમજાવ્યું.

* ૧૯૩૦મા સુબ્રમણ્યમ ચંદ્રશેખરે તારાની વ્હાઈટ ડવાર્ફ (શ્વેત વામન) અવસ્થા સમજાવી અને “ચંદ્રશેખર લીમીટ” તરીકે ઓળખાતો આંક આપ્યો.

* ૧૯૫૭મા ઈ.સી. જ્યોર્જ સુદર્શને રોબર્ટ માર્શક સાથે મળીને પરમાણુના વીક ફોર્સની સમજુતી આપી.

* ૧૯૫૭મા વી. બાપુએ ઓલીન વિલ્સન સાથે મળીને અવકાશી કિરણોત્સર્ગની “વિલ્સન-બાપુ ઈફેક્ટ” સમજાવી.

* ૧૯૬૪મા હરગોવિંદ ખુરાનાએ પ્રયોગશાળામાં કૃત્રિમ આર.એન.એ. બનાવ્યું જે કોષના પાયાના એકમ પદાર્થોમાંનો એક એમીનો એસીડ માટે જરૂરી છે. ૧૯૬૫ સુધીમાં નિરેન્બર્ગ અને ખુરાનાની પધ્ધતિએ કુલ ૨૦ એમીનો એસીડ કૃત્રિમ રીતે બનાવી શકાયા.

* ૧૯૬૫મા ફ્રેડ હોઈલ અને જયંત નારલીકરે બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિની “સ્ટેડી સ્ટેટ થીયરી” આપી.

* ૧૯૭૯મા ડી. નારાયણ રાવે પોટર અને રુડીકોફ સાથે મળીને ઈમ્યુનોગ્લોબીનના જે. ક્ષેત્ર શોધવાની સમજુતી આપી.

* ૧૯૯૯ અને બાદમાં વી. રામકૃષ્ણને રીબોઝોમ અને એન્ટીબાયોટીક્સ બંધારણ સમજાવ્યા.

* ૨૦૦૨મા મહિન્દ્ર અગ્રવાલે અવિભાજ્ય સંખ્યા (પ્રાઈમ નંબર) બહુ જ ચોકસાઈથી શોધવાની થીયરી આપી.

આની સામે એ જ વર્ષોમાં ૩૫ જાપાનીઝ, કોરિયન કે ચાઇનીઝ; ૭ લેટીન અમેરિકન અને ૫ મુસ્લિમ વૈજ્ઞાનિકોનો ઉલ્લેખ છે. હા, આ બે સદીઓ યુરોપ અને અમેરિકાની હોવાથી ભારતનું પ્રદાન તેમની સામે ઓછું લાગે છે, પરંતુ વિશ્વના બાકીના રાષ્ટ્રો કરતા ભારતનું નોંધપાત્ર યોગદાન રહ્યું છે. હવે રાષ્ટ્રવાર નોબેલ પારિતોષિકોની સરખામણી કરીએ.

૨ અલ્જીરીયા, ૫ આર્જેન્ટીના, ૧૦ ઓસ્ટ્રેલીયા, ૨૧ ઓસ્ટ્રિયા, ૧ અઝરબૈજાન, ૨ બાંગ્લાદેશ, ૧ બેલારુસ, ૧૦ બેલ્જીયમ, ૨ બોસ્નિયા, ૧ બ્રાઝીલ, ૧ બલ્ગેરિયા, ૧૯ કેનેડા, ૨ ચીલી, ૬ ચીન, ૧ કોલમ્બિયા, ૧ કોસ્ટા રિકા, ૧ ક્રોઅશિયા, ૫ ઝેક, ૧૩ ડેન્માર્ક, ૨ પૂર્વ તિમોર, ૪ ઈજીપ્ત, ૧ ફેરો આઈલેન્ડ્ઝ , ૪ ફિનલેન્ડ, ૫૭ ફ્રાંસ, ૧૦૩ જર્મની, ૧ ઘાના, ૨ ગ્રીસ, ૨ ગ્વાટેમાલા, ૧ હોંગકોંગ, ૧૫ હંગેરી, ૧ આઇસ્લેન્ડ, ૭ ભારત, ૨ ઈરાન, ૬ આયર્લેન્ડ, ૯ ઇઝરાયેલ, ૨૦ ઇટલી, ૧૬ જાપાન, ૧ કેન્યા, ૨ સાઉથ કોરિયા, ૧ લેટવિયા, ૧ લીથુઆનીયા, ૩ મેક્સિકો, ૧ મ્યાનમાર, ૧૮ નેધરલેન્ડ્સ, ૩ ન્યુઝીલેન્ડ, ૧ નાઈજીરિયા, ૧૧ નોર્વે, ૧ પાકિસ્તાન, ૧ પેલેસ્તાઈન, ૧૨ પોલેન્ડ, ૨ પોર્ટુગલ, ૩ રોમાનિયા, ૨૩ રશિયા, ૨ સેન્ટ લુસિયા, ૧ સ્લોવેકિયા, ૧ સ્લોવેનિયા, ૯ દક્ષિણ આફ્રિકા, ૭ સ્પેન, ૨૮ સ્વીડન, ૨૬ સ્વીત્ઝર્લેન્ડ, ૧ તિબેટ, ૧ તાઈવાન, ૧ ત્રિનિદાદ, ૧ તુર્કી, ૩ યુક્રેન, ૧૧૭ યુ.કે., ૩૨૦ યુ.એસ.એ., ૧ વેનેઝુએલા, ૧ વિયેતનામ. ભારતના ૭ નોબેલ ઇનામો નોંધપાત્ર છે.

ભારતનું યોગદાન અમેરિકી અને યુરોપી રાષ્ટ્રોની સરખામણીએ વામણું છે, પરંતુ અવગણ્ય સહેજે નથી. બીજા બધા દેશોની સરખામણીએ આપણે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે અને યોગદાન આપ્યું છે. આપણે જે સિધ્ધિઓ મેળવી છે તેનો યોગ્ય પ્રચાર થયો જોઈએ જેથી રાષ્ટ્રાભિમાન જાગ્રત થાય; અને આ અભિમાનવાળો અભિગમ નવી સિધ્ધિઓના દ્વાર ખોલવામાં મદદરૂપ થઈ શકે.

થોડા હળવા કિસ્સા નોંધીને લેખનું સમાપન કરું છું. (ઈન્ટરનેટ પરથી લીધા છે.)

૧) એકવાર ઈંગ્લેન્ડમાં કોઈ પરિષદ હતી. એક બ્રિટીશ વૈજ્ઞાનિકે ભારતીય વૈજ્ઞાનિકને કહ્યું કે, “અમે તો તમારા પર ૨૦૦ વર્ષ રાજ્ય કર્યું છે.” ભારતીય વૈજ્ઞાનિકે સામે જવાબ આપ્યો કે, “જો હું બ્રિટીશ ઈતિહાસ ભૂલતો ના હોઉં તો એ ખરું કે રોમન લોકોએ તમારા પર ૫૦૦ વર્ષ રાજ્ય કર્યું હતું?”

૨) કોઈ ગણિતની પરિષદમાં ચર્ચા ચાલતી હતી. ભારતીય પ્રોફેસરે બધાને પુરાવાઓ આપીને જણાવ્યું કે અરેબીક આંકડાઓ ભારતમાં શોધાયા હતા. એક ઈરાકી ગણિતશાસ્ત્રી ઉભા થયા અને પૂછ્યું કે, “તમે ભારતમાં એને અરેબીક આંકડા કેમ કહો છો? અમે તો એને રકમ-અલ-હિન્દ (હિંદુ આંકડા) કહીએ છીએ!”

૩) કોઈ વાર એક પરિષદમાં એક અમેરિકન વૈજ્ઞાનિકે ભારતીય વૈજ્ઞાનિકને સવાલ કર્યો કે, “તમે ગરીબ દેશ છો. તમે લોકો ભૂખમરો અને ખેતી ક્ષેત્રે સંશોધન કરો. શા માટે ન્યુક્લિયર અને સ્પેસ પાછળ પડ્યા છો?” ભારતીય વૈજ્ઞાનિકે સામે પ્રશ્ન કર્યો કે, “તમે સાહિત્યનો અભ્યાસ માત્ર નવલિકા અને નવલકથા વાંચીને કરશો અને એમાંથી કાવ્ય કાઢી નાખશો?” અમેરિકને કહ્યું કે, “એવું કેવી રીતે બની શકે? ગદ્ય અને પદ્ય બંને સાહિત્યનો ભાગ છે.” ભારતીય સ્મિત સાથે કહ્યું કે, “બસ ત્યારે. બધું વિજ્ઞાનનો જ ભાગ છે અને અમે દરેક ક્ષેત્રે સંશોધન કરવા માગીએ છીએ.”

List of notable scientist/mathematicians in last 100 years from India who studied in India till master’s degree and worked mostly in India to achieve their feat:
1) Mahindra Agrawal – PhD from Kanpur – AKS primality test in mathematics – worked in India only
2) Sam pitroda – masters from Vadodara – inventor of digital diary and more than 100 telecom patents – worked in USA and then India only
3) Jayant Narlikar – masters from Varanasi – steady state theory, gravity theory – worked in UK and then India only
4) V Bappu – masters from Chennai – Wilson Bappu effect, astronomical discoveries – worked in USA and then India only
5) Y subbarao – masters from Hyderabad – first tetracycline
6) Salim Ali – masters from Mumbai – ornithology (birds) – worked in India only
7) KR Rao – masters from Chennai – many inventions in nuclear physics – worked in India only
8) PC Mahalanobis – undergraduate from Kolkata – statistical theory, survey, anthropology – worked in UK and then in India only
9) GN Ramachandran – masters from Bengaluru – molecular biology, crystallography – worked in India only
10) Harish Chandra – masters from Mumbai – discrete series, philosophical aspect of mathematics – brief work in India
11) Ganapathy Thanikaimoni – masters from Chennai – fossil and modern pollen morphology – worked in India only
12) APJ Abdul Kalam – masters from Chennai – indigenous missile system – worked in India only
13) Anil Kakodkar – masters from Mumbai – Indigenous nuclear explosions, heavy water reactor – worked in India only
14) Vikram Sarabhai – masters from Bengaluru – cosmic rays – worked in India only
15) S Chandrashekhar – masters from Chennai – chadrashekhar limit, Brownian motion, sunlit sky polarization – worked in USA only
16) G Sudarshan – masters from Chennai – explained weak force, quantum optics – worked in USA mostly and some in India
17) Satyendranath Bose – masters from Kolkata – Fifth state of element (Bose-Einstein theory), black body radiation – worked in India only
18) M Visvesvaraya – masters from Bengaluru – steel doors to protect wastage of water dam – worked in India only
19) Meghnad Saha – masters from Kolkata – ionization formula, spectral line – worked in India only
20) Jagdish Chandra Bose – masters from Kolkata – wireless communication, life in plants – worked in India only
21) Homi Bhabha – masters from Mumbai – electron shower, meson discovery – worked in UK and then India only
22) CV Raman – masters from Chennai – raman effect scattering of lights – worked in India only

150314_ceo_inno

ટમટમતું આંગણું – ચિરાગ પટેલ જૂન 20, 2017

ટમટમતું આંગણું – ચિરાગ પટેલ જૂન 20, 2017

પથ્થર, રેતીના ઢગલાં,
ખાડા, ટેકરાં ભયંકર.
ભેંકાર કટાયેલી ધરતીના ચીરા,
હિમાલય ગરમ લાગે એવી રાત,
રેતીની આકરી ડમરીઓ.
ના કોઈ અવાજ બીજો,
માત્ર બીપ ટ્વીઈઈટનું સંગીત,
ક્યારેક ફૂટી નીકળતો જીવંત સ્વર.
આખો દિવસ ગોળીઓ ગળતા પસાર,
ના કોઈ જોવા વાળું તો’ય હાજતના મશીન!
ઉપર નજર કરું તો ટમટમે તારલાં.
ખર્યાં આંસુ હળવેથી,
ઘરનું આંગણું ફૂટ્યું એક ક્ષણમાં,
ક્લબલાટના ઇન્દ્રધનુષ રચાયા કાનમાં.
પ્યારી ઢીંગલી રિસાયેલી દેખાતી,
પ્રિયા-પત્નીની આંખોમાં સમુદ્ર ઉભરાતો,
બસ, થોડી વાતો અને વધારે ઉભરાટ.
ખટ્ટ અવાજ અને ફરી સ્મશાન રચાયું!
યોજનો પરની વાસ્તવિકતા પાછી છુપાઈ,
‘ને હું ઢળતો રહ્યો મારી ઉદાસીમાં.
એકાદ વર્ષમાં તો હવે મારી છલાંગ,
પાર કરીશ શૂન્યનો સમુદ્ર,
ભૂમિપુત્ર તરછોડી ભૂમિને વધાવીશ,
‘રોશની’ યાદોની જીવ ટકાવે ત્યાં સુધી!

(ભવિષ્યમાં કોઈ અવકાશયાત્રી મંગળ ગ્રહ ઉપર ગયો હોય અને ત્યાં પ્રયોગોમાં દિવસો વિતાવી પૃથ્વી પર પાછા આવવાના સ્વપ્ન જોતો હોય એ કલ્પના આ કાવ્યમાં છે. ઘરથી એને કુટુંબીજનોનો વિડીયો કોલ આવતો હોય છે.)

150314_ceo_inno

સખ્ય સંવત્સરી – ચિરાગ પટેલ મે 16, 2017

સખ્ય સંવત્સરી – ચિરાગ પટેલ મે 16, 2017

એના હૈયે વસુ હું સદાય,
ફૂલડાં ઉપવનનાં હરખાય.
કુટુંબહિત કદી ના ભૂલતી,
પ્રેમે કરી સહુને જાળવતી.

એની આંખેથી જો ટપકે આંસુ,
દુઃખ ઓગાળી સુખ પ્રગટાવે.
કદીક જો ગુસ્સો ભભૂકે એનો,
દાહક જ્વાળામાં પ્રેમ જ પ્રગટે.

એના કટાક્ષોમાં પ્રેમ મ્હોરતો,
એના સ્મિતમાં લાગણી વહેતી,
એની પીડામાં સહુ વલોવાતા,
એના કષ્ટે સઘળું ધરાશાયી થતું!

આટલાં વર્ષોના સાથમાં,
સમયની એરણ પર,
કસોટી સખ્યની થાય ભરપૂર.
પણ સાંગોપાંગ નીતરે પાર!

પ્રાર્થું ‘મા’ને હરપળ,
ઈચ્છાપૂર્તિ સઘળી તારી થાયે;
મળે અનહદ સુખ, ‘ને છેવટે
જીવનનું લક્ષ્ય પણ!
“રોશની” અર્પણ તને “દીપ”!

150314_ceo_inno

ધૂન – ચિરાગ પટેલ એપ્રિલ 12, 2017

ધૂન – ચિરાગ પટેલ એપ્રિલ 12, 2017

શ્વાસ ધૂને પ્રેમ સંગીત પ્રસરાવે,
અક્ષ સંગ્રહે પ્રેમ મૈત્રક પરોવે,
ઓષ્ઠ તરંગે પ્રેમ સંદેશો વિખેરે,
મુખ અરીસે પ્રેમ છાયા લજાવે,
કેશબીડે પ્રેમ આખેટ ખેલે,
કાયાવરણે પ્રેમ જીવન રક્ષે,
હૈયા સરવરે પ્રેમ નૌકા હંકારે,
મનોવિશ્વે પ્રેમ સ્વર્ગ સજાવે.

આવી રાધા સરીખી સખી,
કૃષ્ણ વિરહે મીઠી યાદે સુખી,
પિયુ મિલને વિયોગથી દુઃખી.

પાંચેય તત્વોની માયા જાણી,
ત્રણેય ગુણોની આભા માણી,
“રોશની” ‘મા’ની અમૂલ પામી!

150314_ceo_inno

ભારતયાત્રા-1 2017 – ચિરાગ પટેલ માર્ચ 19, 2017

ભારતયાત્રા-1 2017 – ચિરાગ પટેલ માર્ચ 19, 2017

ભારતમાં હું ફેબ્રુઆરી 20થી માર્ચ 04 સુધી રહ્યો. આ વેળાની ભારતયાત્રાનો મારો મુખ્ય હેતુ મહાશિવરાત્રીની રાત ઈશાના કોઈમ્બતુરમાં આવેલા કેન્દ્રમાં વિતાવવી હતો. થોડી પૂર્વભૂમિકા બાંધુ. મોટેભાગે વર્ષ 2006માં મને બે સ્વપ્ન આવ્યાં હતાં. એ સ્વપ્નો વિષે મેં 2008માં લખ્યું હતું એ તમે અહીં વાંચી શકશો: http://rutmandal.info/guj/2008/11/svapna-darshan/ આ લેખમાં #2 વિભાગનું સ્વપ્ન અહીં ફરી લખું છું.

—”
મારા સ્વપ્નમાં એક યુવાન સન્યાસી દેખાયા. તેમણે ભગવા રંગનું વસ્ત્ર શરીરે વીંટાળ્યું હતું. તેમના બાજુબન્ધ અને મણીબન્ધ પર રુદ્રાક્ષની માળા વીંટેલી હતી. તેમના કપાળે નાથ સમ્પ્રદાયના સન્યાસીઓ જેવી આભા હતી અને મસ્તક પર રાખનું ત્રીપુંડ હતું. તેમના વાળ ખુબ જ કાળા હતા. તેમને મધ્યમ કદની દાઢી હતી. તેઓ એક પર્વત પરથી નીચે ઉતરી રહ્યાં હતાં. પરંતુ તેમનામાં એક વીચીત્રતા હતી. તેમણી કોઈ કારણસર માથુ પાછળ તરફ ઢળતું રાખેલું હતું, જાણે કે કાંઈક ગરદનની ઉપર ચઢતાં દબાવી રાખેલું હોય એમ!

થોડા સમયમાં યુવાન સન્યાસી અદ્રશ્ય થઈ ગયા અને એક સીંહાસન પર બેઠેલા વૃધ્ધ સન્યાસી દેખાયા. તેમણે મારી બાજુ જોયું અને એકદમ ખડખડાટ હસ્યા. થોડી વાર હસ્યા બાદ તેમણે ડાબી આંખ મીચકારી.
“—

લગભગ 4 વર્ષ પહેલાં મેં સદગુરુ જગ્ગી વાસુદેવનો વિડીયો વ્હોટ્સએપ પર જોયો અને જોતાં જ મને સ્વપ્નમાં દેખાયેલા વૃદ્ધ સન્યાસી તરીકે મેં તેમને ઓળખી લીધા. ત્યારબાદ તેમના લેખ, વિડીયો વગેરે મેં વાંચવા/જોવા શરુ કર્યા. ગયા વર્ષે કોઇમ્બતુર નજીક વેલિયનગિરિ પર્વતમાળામાં આવેલા ઈશા કેન્દ્રમાં સદગુરુ દ્વારા નિર્મિત 112 ફૂટના આદિયોગી શિવની પ્રતિમાની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા 2017ની મહાશિવરાત્રી પર કરવાની ઈમેલ આવી. આદિયોગીની મૂર્તિનો ફોટો જોઈને હું સ્તબ્ધ રહી ગયો! મારા સ્વપ્નમાં દેખાયેલા યુવાન સન્યાસીને એ મૂર્તિ મળતી આવતી હતી અને આદિયોગીનો ચહેરો પણ સહેજ પાછળ ઢળતો હતો! આદિયોગીની મૂર્તિ અહીં જોઈ શકાશે: http://isha.sadhguru.org/blog/video/consecration-adiyogi-mahashivratri/
બસ, આ ઈમેલ પછી મહાશિવરાત્રીના કાર્યક્રમમાં જવાનું મેં નક્કી કરી દીધું.

હું ભારતમાં અમદાવાદ એરપોર્ટ પર ફેબ્રુઆરીની 20મી તારીખે વહેલી સવારે ઉતર્યો. મિત્ર દિગંત મને લેવા આવ્યો હતો. અમદાવાદ એરપોર્ટ મને ચાર વર્ષમાં થોડું ઝાંખું પડી ગયેલું લાગ્યું.
અમે દિગંતની ગાડીમાં વડોદરા પહોંચ્યા. બે વર્ષમાં વડોદરા ઘણું બદલાયેલું લાગ્યું. વડોદરા હવે ભારતની કેન્દ્રીય સરકારના “સ્માર્ટ સીટી” કાર્યક્રમમાં સ્થાન પામ્યું હોઈ વધુ ઝડપે પ્રગતિ કરી રહ્યું છે.

મારા માતાજી રોહિણીબેન 10 દિવસની બેલુરમઠ , ગંગાસાગર, શ્રીરામકૃષ્ણ/સ્વામી વિવેકાનંદ /મા શારદામણિદેવીના જન્મસ્થળ વગેરેની યાત્રાએથી આજે જ આવ્યા હતા. દિગંતે મને જીઓનું સીમકાર્ડ આપ્યું અને અમર્યાદિત યોજના હજુ ચાલુ હોવાથી મને તો મજા પડી ગઈ. જીઓ મેરે લાલ! વ્હૉટ્સ ઍપ પર પારુલ, વૃંદ, સ્વરા સાથે વિડીયો કૉલની ગુણવત્તા સારી હોવાથી મજેથી વાતો થઈ. પારુલને વિડીયો કૉલ દ્વારા વડોદરા-દર્શન કરાવ્યું. સાંજે ન્યુરોસર્જન-સ્પાઈન સર્જન મિત્ર રાકેશ લુહાણાની મુલાકાત થઈ. મમ્મીના હાથનું ભોજન માણ્યું. હજુ શિયાળાની અસર હોવાથી શાકભાજી સરસ હતાં. ભારતમાં મળતાં શાકભાજી/ફળ જેવી મીઠાશ અમેરિકામાં નથી હોતી.

21મી ફેબ્રુઆરી મંગળવારે હું વડોદરા જ હતો. મિત્ર અનંત અને વિવેક સાથે દિગંતની ઓફિસ પર મેળાપ થયો. દિગંતના પિતાજી બંકિમકાકા સાથે વાતચીતમાં અમે બીજા દિવસે અમદાવાદ જવાના હતા એની વાત નીકળી. તેમને અમને સદાશિવ આશ્રમની મુલાકાત લેવા કહ્યું. સદાશિવ આશ્રમ અને ઋષિ શ્રીસદાશિવનો પરિચય મને વર્ષોથી હતો પરંતુ આ આશ્રમની મુલાકાત લેવા વિષે હું ભૂલી ગયો હતો! એ યાદ સળવળી ઉઠી.

અમે લતીપુરા ગામની મુલાકાતે ઉપડ્યા. મારી પત્ની પારુલના માસીનું એ ગામ. ત્યાં મારા સાસુ મધુકાન્તાબેન માસીના ઘરે રોકાયા હતા. માસીના દીકરા મિનેષ, વહુ જાનકી અને પૌત્ર પૂર્વ અને બીજા માસી કપિલાબેનની મુલાકાત થઇ.ત્યારબાદ અમે વડોદરા આમંત્રણ રેસ્ટોરન્ટમાં ગુજરાતી થાળી જમવા ભેગા મળ્યા. અમેરિકાથી આવેલા પારુલના ભાભી રીનાબેન, તેમની ભાણી પ્રિષા, ભત્રીજી શેલી, પારુલના મામાની દીકરી અમિતા, જમાઈ રાકેશ, દીકરો સૌમ્ય, પારુલના સબંધી ભાઈ મહેશભાઈ, મારા સાસુ મધુબેન, મિનેષ, જાનકી, પૂર્વ, કપિલામાસી, મારા માતાજી રોહિણીબેન, દિગંત, તેની પત્ની શીતલ , પુત્રી ફોરમ , પિતાજી બંકિમકાકા , માતાજી ત્રિગુણાબેન ભેગા થયા હતા.

22 ફેબ્રુઆરી બુધવારે હું અને દિગંત સવારે અમદાવાદ જવા નીકળી પડ્યા. મિત્ર ધર્મનો ફોન આવ્યો કે એ સાબરમતી વિસ્તારના એના ઘરેથી નીકળ્યો છે અને અમને ઘોડાસર પાસે મળશે. વડોદરા-અમદાવાદ એક્સપ્રેસ વે 1 કે જે ભારતનો પહેલો એક્સપ્રેસ વે છે એ અમદાવાદ જ્યાં પૂરો થાય એ જગ્યા ઘોડાસર. અમે ધર્મનો ફોન આવ્યો ત્યારે વડોદરાના છાણી વિસ્તારમાં હતા અને લારી પર મસ્ત ચા પી રહ્યા હતા. દિગંત કહે, “ધર્મ અત્યારે બસમાં બેઠો છે પણ આપણે એના કરતા વહેલા ઘોડાસર પહોંચી જઈશું.” અને ખરેખર, અમે ઘોડાસર પહોંચ્યા એની 15-20 મિનિટ પછી જ ધર્મ આવ્યો!

ધર્મની બહેન પૂર્વીને એના ઘરે મળી, સાબરમતી નદી કિનારાનો નવો બંધાયેલો કાંઠો જોયા બાદ અમે ધર્મની ઘરે પહોંચ્યા. ધર્મના માતાજી લીલામાસીએ બહુ જ મજાનું ભોજન બનાવ્યું હતું. ધર્મના પિતાજી દિલીપકાકાએ એટલા ભાવથી ભોજન પીરસ્યું કે બેઠા પછી ઉભા થવાના હોશ ના રહ્યા. ધર્મની ઢીંગલી રૂસ્વાના મનમોહક સ્મિતથી મીઠો મુખવાસ પામ્યા. પછી અમે મોટેરા સદાશિવ આશ્રમની મુલાકાતે ઉપડ્યા.

મોટેરામાં સદાશિવ આશ્રમ અને આશારામ બાપુનો આશ્રમ એકસાથે છે. અમે ત્યાં પહોંચ્યા અને દેખીતો તફાવત ઉડીને આંખે વળગ્યો.આશારામ બાપુના આશ્રમમાં હજુ લોકોનો પ્રવાહ હતો; જયારે સદાશિવ આશ્રમમાં ચકલાં, પોપટ અને એક આશ્રમ રહેવાસી ભાઈ સિવાય અમે ત્રણ મિત્રો જ હતાં.

આશ્રમમાં જતાં જ રસ્તાની બંને બાજુ સુંદર મજાના પાટિયા મુકેલા છે જેમાં વેદ, મંત્ર, મહાતિબલા મહાવિદ્યા વગેરે વિષે માહિતી છે. જમણી બાજુ શક્તિપીઠ છે જ્યાં દિવસમાં ત્રણ વખત મંત્રોચ્ચાર સાથે આહુતિ અપાય છે. ત્યારબાદ ત્રણ નાના મંદિરો છે અને પછી આવે છે ધ્યાનખંડ. મંદિરોની પાછળ આશ્રમવાસીઓને રહેવાની જગ્યા છે અને ડાબી બાજુ કાર્યાલય આવેલું છે. ધ્યાનખંડથી થોડે દૂર શ્રી સદાશિવજીનું સાધનાનું સ્થળ એવું એક ભોંયરું આવેલું છે જે માત્ર ગુરુ પૂર્ણિમાએ ખોલવામાં આવે છે. કાર્યાલયમાં શ્રીસદાશિવના પુસ્તકો મળે છે. આશ્રમ પૂરો થાય ત્યાં પાછળ સાબરમતી નદીનો પટ નજરે પડે છે. સમગ્ર આશ્રમમાં એક અનોખી શાંતિનો અનુભવ થાય છે. વળી, લોકોની અવરજવર ના હોવાથી સમગ્ર પરિસર પોતીકો હોવાનો ભાસ થાય છે. આશ્રમનું દરેક સ્થાનક શાંતિથી માણી શકાય.

અમે મિત્રો દરેક મંદિરમાં દર્શન કરી ધ્યાન ખંડમાં બેઠા. ધ્યાનખંડમાં આશ્રમના સ્થાપક સંત શ્રી સદાશિવની મૂર્તિ, ચાખડીઓ, અને ગાયત્રી મા અને શ્રી સદાશિવના ફોટા છે. તેમની મૂર્તિ આગળ આરસમાં કોતરેલું શ્રીયંત્ર છે. આ સ્થળના ફોટા તમે આ લિન્ક પર જોઈ શકશો: https://1drv.ms/f/s!Ai1KZ3s17Z27iGqwzoHqRtJv4y8f . ત્યાં મને ધ્યાન દરમ્યાન માથામાં કપાળથી ઉપરના ભાગે સતત ઠંડકનો અનુભવ થયો.જાણે, કોઈએ ઉપરથી ઠંડુ પ્રવાહી માથામાં રેડ્યું હોય! દશેક મિનિટ ધ્યાન કરી હું જાગ્રત થયો અને એકાએક મને ૐકાર કરવાનું મન થયું. મેં ૐનો ઉચ્ચાર કરવો શરુ કર્યો અને કોઈ કારણસર અડધે અટકી ગયો. પરંતુ બાકીના ૐનો ઉચ્ચાર ધ્યાનખંડે પોતે પૂરો કર્યો!!! ત્યારે જ અમને ધ્યાનખંડની વિશિષ્ટતાનો ખ્યાલ આવ્યો. એટલે મેં ફરી ૐકારનું અડધું ઉચ્ચારણ કરી આ ઘટનાનો વિડીયો લઇ લીધો જે તમે અહીં જોઈ/સાંભળી શકશો: https://www.youtube.com/watch?v=aD2hJme_A0M અવાજ બરાબર રેકોર્ડ થયો ના હોવાથી, એકદમ શાંતિમાં સાંભળશો તો ખ્યાલ આવશે. અમે ખંડમાં એકદમ ધીમા અવાજ કર્યા અને અનુભવ્યું કે સમગ્ર ખંડમાં એ અવાજ અનેકગણો મોટો થઈને પ્રસરતો હતો! પછી બહાર નીકળી અમે શક્તિપીઠ તરફ ગયા. ત્યાં આશ્રમવાસી એક ભાઈ મળી ગયા અને તે શક્તિપીઠની ચાવી લઇ આવ્યા. અમે બહાર રાખેલા નળ આગળ પગ અને હાથ ધોઈ અંદર ગયા.

શક્તિપીઠમાં વચ્ચે શ્રીયંત્ર આકારની વેદિકા છે અને ચારે બાજુ ઉંચી પીઠ પર બેસવાના પાટલા જેવા આસન બનાવેલા છે. આસનોની વર્તુળાકાર હાર વચ્ચે શ્રીયંત્ર કોતરેલા આરસના પથ્થર છે. શક્તિપીઠમાં મોટા અક્ષરે બલાતિબલા મહામંત્ર લખેલો છે અને શ્રી સદાશિવે બતાવેલા અનેક મંત્રો સાથે વેદિકામાં સવાર-બપોર-સાંજ આહુતિ આપવામાં આવે છે. પીઠમાં નવદુર્ગાના કૅન્વાસ ચિત્ર સાથે માતાના ત્રણ સ્વરૂપની મૂર્તિઓ છે.

અમે પહોંચ્યા એ સમયે યજ્ઞ બંધ હતો. અમે વેદિકાની પ્રદક્ષિણા ફરી, ભસ્મનું તિલક કરી પ્રસાદ લીધો. મેં થોડી ભસ્મ એક કાગળમાં લઈ લીધી જે મમ્મી, પારુલ, વૃંદ, સ્વરા માટે હતી. બહાર નીકળી મેં શ્રી સદાશિવ લિખિત જીવન વિજ્ઞાન પુસ્તક વિષે આશ્રમવાસી ભાઈને પૂછ્યું. તેઓ કાર્યાલય ખોલી એક પ્રત મારા માટે લઈ આવ્યા અને બીજી મંત્રોચ્ચારની પુસ્તિકા જે શક્તિપીઠમાં આહુતિ માટે ઉપયોગમાં લેવાતી હતી એ મને આપી. તેમણે જણાવ્યું કે, આહુતિ માટે તેઓ બીજી પ્રત લઈ લેશે. પરમ શાંતિ અને સંતોષ સાથે અમે આશ્રમની મુલાકાત પુરી કરી. ધર્મ આ સ્થળથી પાંચ જ મિનિટના અંતરે રહે છે પણ તેને કોઈ માહિતી નહોતી. મેં તેને અઠવાડિયે એક વાર આશ્રમની મુલાકાત લઇ ધ્યાન કરવા જણાવ્યું.

પછી અમે અમદાવાદનો ભારે ટ્રાફિક માણતા વેજલપુર શ્રી જુગલકિશોર વ્યાસ, જેમને હું જુ.કાકા કહું છું,ના ઘરે પહોંચ્યાં. જુ.કાકા સાથે મારો વર્ષોનો પરિચય છે – ગુજરાતી નેટ જગત દ્વારા! નેટજગતના વાચકોને જુ.કાકાનો પરિચય આપવો એટલે હસ્તામલક ન્યાય! તેમની સાથેના પરિચય બાદ ઘણીવાર ભારત આવ્યો છું, પરંતુ એક કે બીજા કારણસર મુલાકાત શક્ય નહોતી બનતી. એટલે આ પ્રવાસમાં તો જુ.કાકાને મળવું નક્કી જ હતું. જુ.કાકા સાથે ટૂંકી પરંતુ સંતોષપ્રદ અને સુખદ મુલાકાત રહી. જુ.કાકા સાથે મજાની વાતો થઈ. કાકા તરફથી અમૂલ્ય પુસ્તકની ભેટ મળી. દિગંત અનેકવાર જુ.કાકાના ઘર નજીક આવી ચુક્યો હતો એ ત્યાં ગયા પછી ખબર પડી!

હવે અમારે મિત્ર રવિને મળવાનું હતું. તેના ઘરે પહોંચતા પહેલા ગુલબાઈ ટેકરા નજીક સિઝન્સમાંથી થોડી ખરીદી કરી. પછી પરંપરાગત વસ્ત્રો માટે આલ્ફા મૉલ ગયા. ત્યાં બધી અમેરિકન/યુરોપીઅન બ્રાન્ડના કપડાંની દુકાનો હતી. અમારા માટે એ નવાઈ નથી, જયારે ભારતવાસીઓ માટે એ બધી બ્રાન્ડ મોટી વાત છે. ભારતમાં પાશ્ચાત્ય વસ્તુઓ/કપડાંની ભારે માંગ છે, જયારે અમેરિકાથી આવતા પ્રવાસીઓ માટે પરંપરાગત વસ્તુઓ/કપડાંની. થોડી દડમજલ પછી ભારતીય વસ્ત્રોની દુકાનો મળી અને ખરીદી કરી.

સાંજે મિત્ર રવિનો જન્મદિવસ હતો અને તેના ઘરે ઉજવણીમાં અમે મિત્રો સહભાગી થયા. રવિની દીકરી માયરા સાથે મજાની પળો માણી. રવિથી મોટા તેના ભાઈ રજનીએ મજાની ઈન્ડો-ચાઈનીઝ વાનગીઓ બનાવી હતી. મને હંમેશા ચાઈનીઝ વાનગી વધારે સુપાચ્ય અને સ્વાદિષ્ટ લાગી છે. રવિની પત્ની, દીકરો, ભાઈ, ભાભીઓ, માતા-પિતા, ભત્રીજા-ભત્રીજીઓ અને અમે મિત્રો ભેગા મળી નાનું સરખું ઉજવણું બની ગયું. પછી હું અને દિગંત ધર્મને ઘોડાસર પાછો ઉતારી વડોદરા પ્રયાણ કર્યું.

મારા 2017ના ભારતપ્રવાસનું આ પહેલું ચરણ! બીજાં બે ચરણ ટૂંક સમયમાં પ્રસ્તુત કરીશ.

150314_ceo_inno

સંસ્થાકિય વ્યવસ્થાપન (Organizational Management) – ચિરાગ પટેલ ફેબ્રુઆરી 01, 2017

સંસ્થાકિય વ્યવસ્થાપન (Organizational Management) – ચિરાગ પટેલ ફેબ્રુઆરી 01, 2017

વર્ગમાં આજે સહુથી પહેલો તાસ ઈંગ્લિશનો હતો.
શિક્ષકે મનિયાને ઉભો કર્યો અને પૂછ્યું, “બોલ મનિયા, વસંતે મને મુક્કો માર્યો – એનું ઈંગ્લીશ કર.”
માનિયાએ માથુ ખંજવાળ્યું અને બોલ્યો, “વસંત પંચમી!”

સહુને વસંત પંચમીની શુભેચ્છાઓ.
***********************************************************************

થોડી ટેક્નિકલ ચર્ચા આજે કરીશું. એમાં પ્રૉજેક્ટ , પ્રોગ્રામ અને પોર્ટફોલિયો વચ્ચે સરખામણી જોઈશું.

કોઈ સંસ્થા જયારે પોતાની દિશા નક્કી કરે છે ત્યારે એ પોર્ટફોલિયો કહેવાય છે. પોતાના પોર્ટફોલિયો માટે નક્કી કરેલાં ધ્યેય પ્રાપ્તિ માટે એકથી વધુ કાર્યક્રમોની રૂપરેખા બનાવે છે જે પ્રોગ્રામ કહેવાય છે. દરેક પ્રોગ્રામને પૂરો કરવા એકથી વધુ પ્રોજેક્ટ હાથ પર લેવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, આદરણીય જુ.કાકાએ “શુદ્ધ ગુજરાતી ભાષાનું જતન” એ ધ્યેય હેઠળ કંઈક કરવાનું નક્કી કર્યું, એ પોર્ટફોલિયો કહેવાય. એ પોર્ટફોલિયો અંગે ઈમેલથી જુ.કાકાએ મિત્રો સાથે ચર્ચા કરી અને “વેબગુર્જરી” વેબસાઈટ નામના પ્રોગ્રામ હેઠળ એ ધ્યેયને પામવા પ્રયત્ન કરવાનું નક્કી કર્યું. વેગુ સાઈટના પ્રોગ્રામ હેઠળ અનેક પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવામાં આવ્યાં; જેમ કે, ડોમેન રજીસ્ટર કરવું, સાઈટની થીમ નક્કી કરવી, સાઈટ પર પીરસવાની સામગ્રી, લેખકોનો સંપર્ક, સમયપત્રક, જાહેરાત, વગેરે.

(credit: https://pmstudycircle.com/2012/03/project-management-vs-program-management-vs-portfolio-management/)

1) કાર્ય ક્ષેત્ર
પ્રૉજેક્ટનું ધ્યેય પહેલેથી નક્કી હોય છે અને પ્રોજેક્ટના કાર્યકાળ દરમિયાન એમાં ફેરફાર થયા કરતા હોય છે.
પ્રોગ્રામનું કાર્યક્ષેત્ર વધારે વિસ્તૃત હોય છે અને એમાં એક કરતા વધુ પ્રોજેક્ટ અને પોર્ટફોલિયો હોઈ શકે છે.
પોર્ટફોલિયો સંસ્થાની વ્યૂહરચના મુજબ કાર્યક્ષેત્રમાં ફેરફાર આવતો હોય છે.

2) બદલાવ
પ્રોજેક્ટને અમલમાં મુકતાં એમાં ઘણાં ફેરફાર થતા હોય છે.
પ્રોગ્રામમાં આંતરિક અને બાહ્ય પરિબળોને લીધે ફેરફાર આવતાં હોય છે.
સંસ્થાની વ્યૂહરચના પોર્ટફોલિયો બદલવામાં મોટો ભાગ ભજવે છે.

3) આયોજન
પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં વિસ્તૃત ફલકમાંથી બારીક વિગતોનું આયોજન સતત ચાલ્યા કરતુ હોય છે.
પ્રોગ્રામનું આયોજન હંમેશા વિસ્તૃત ફલક પર થતું હોય છે જે વિવિધ પ્રોજેક્ટને માર્ગદર્શન પૂરું પડે છે.
પોર્ટફોલિયોમાં માર્ગદર્શિકાઓ હોય છે જે પ્રોગ્રામનું ફલક નક્કી કરે છે.

4) વ્યવસ્થાપન
પ્રોજેક્ટમાં કૌશલ્ય ધરાવતા કામગારોનું વ્યવસ્થાપન કરવાનું હોય છે.
પ્રોગ્રામમાં વિવિધ પ્રોજેક્ટ મેનેજરોનું વ્યવસ્થાપન હોય છે અને પોર્ટફોલિયોમાં વિવિધ પ્રોગ્રામ મેનેજરોને આવરી લેવામાં આવે છે.

5) સફળતાનો માપદંડ
ઉત્પાદનની ગુણવત્તા, સમયસર ઉત્પાદન, ખર્ચ, ગ્રાહક સંતોષ વગેરે પ્રોજેક્ટની સફળતા દર્શાવે છે.
પ્રોગ્રામની સફળતા એના ધ્યેય મુજબના આયોજન અને લાભ પાર આધારિત હોય છે.
પોર્ટફોલિયોની સફળતા આર્થિક રોકાણ અને અમલીકરણની ઉપલબ્ધી પરથી નક્કી થાય છે.

150314_ceo_inno

એકાત્મ – ચિરાગ પટેલ જાન્યુઆરી 18, 2017

એકાત્મ – ચિરાગ પટેલ જાન્યુઆરી 18, 2017

જે જગમાં એ જ ભીતરે પ્રગટે;
કાયાવરણ એને નોખું ચીતરે.

સમસ્ત જગ વ્યાપ્ત, વળી અલિપ્ત;
દૂર તે, ન ચાલતો, વળી સમિપ તત.

એક શ્લોકમાં આખું ઉપનિષદ;
સમજાયું, અનુભવ્યું, ઈશ વ્યાપક.

અનેકમાં રહેતો એ જ એક અનન્ય;
વળી એક પણ નહિ ‘ને તે શૂન્ય.

માટીનો ઘડો, ઘડે જગ આખું વહી;
ઘટ મહીં જળ રહે, અખંડ જગ મહી.

ના મારુ, ના તારું, ના કશું કોઈનું;
ઠાલો દર્પ, ઠાલો દંભ, બધું છે એનું.

દીપની પ્રગટે ‘રોશની’ કરે તર્પણ;
‘મા’ તારું બધું, કરું તને અર્પણ.

150314_ceo_inno

આઈ સી યુ – ચિરાગ પટેલ ડિસેમ્બર 28, 2016

આઈ સી યુ – ચિરાગ પટેલ ડિસેમ્બર 28, 2016

“બીપ… બીપ… બીપ…”
“કૉડ રેડ ઈમરજન્સી રૂમ નંબર 4…”
“અરે, વળી પાછું માજીને… હે, પ્રભુ! હું થોડીવારમાં આવું”, કહીને અહલ્યા હાંફળી-ફાંફળી દોડી.

હું પિતાજીનો જમણો હાથ પકડીને ઉભો અને મોનિટર પર દેખાતું નંબરોનું નર્તન પરાણે જોતો રહ્યો! હૃદયના ધબકારા 165-140-125-140-160… રક્ત ચાપ 190/110… પ્રાણવાયુ 85… શ્વાસની ગતિ 20-30-45-25-35… વેન્ટિલેટર પર પીપ 8… O2 60%… શર્કરા 350… આંખો 12 દિવસથી પ્રૉપોફોલની અસર તળે બંધ… wbc 24000… BUN 145… ક્રિએટિનાઈન 1.85… ઍન્ટિબાયોટિક મૅરોપેનેમ… લેસિક્સના ઈન્જેક્શન… ધીરે-ધીરે નળી વાટે જઠરમાં ઉમેરાતો પ્રવાહી ખોરાક… સાથે સતત ઈન્સ્યુલીનનો પ્રવાહ… વગેરે વગેરે બધું મગજમાં ઘૂમરાયા કરતુ હતું. થોડી-થોડી વારે બધાં મશીનો ચિત્કાર કરતાં હતાં – કંઈક કરો, કંઈક કરો… પણ શું કરવું એની મને તો કોઈ ગતાગમ નહોતી એટલે મનોમન ભુવનેશ્વરીને સ્મરતો બધું શૂન્યમનસ્કપણે જોતો રહ્યો! મનમાં વિચિત્ર ભાવો ઘૂંટાયા કરતાં હતાં.

પિતાજી બાકી બધી રીતે સામાન્ય હતાં – ખાવું, પીવું, બોલવું, ચાલવું, બધાં સાથે હળવું-મળવું, ટીવી જોવું, ફોન પર પાર વિનાની વાતો કરવી, પૌત્રોની વિવિધ માંગણીઓ સંતોષવી, બધું જ! 70 વર્ષે પણ લગભગ અડીખમ, શરીરે સ્વસ્થ કહી શકાય. જાતે ગાડી ચલાવી નેવિગેશન પર કોઈ પૌત્ર દ્વારા સરનામું મુકાવી, ક્યાંય પહોંચી જાય. ડાયાબિટીસ અને બાયપાસ હોવા છતાં ગળ્યુ અને ભરપૂર ઘીવાળી વાનગીઓ સુપેરે ખાતાં. છતાંય લોહીમાં શર્કરા તો 90ની આસપાસ જ ચકરાવો લે! છેલ્લાં 10 વર્ષથી હૃદયની 5 નળીઓ 80% જેવી બંધ હતી અને ડોક્ટરો કોઈ પણ સર્જરીનું જોખમ નહોતા લેવા માંગતા એટલે પિતાજી મસ્તીથી જીવતાં હતાં. 17-18 વર્ષથી સિગારેટ પીવાની આદત પણ કેન્સરે છોડાવી દીધી હતી એટલે વ્યસનથી વ્યથા પણ નહોતી રહી. સ્વભાવે ધાર્મિક અને પ્રમુખસ્વામી બાપા પર અપાર શ્રદ્ધા. બસ એ એક શ્રદ્ધાના જોર પર જીવન કેન્દ્રિત હતું અને ખુશીથી વ્યતીત થતું હતું. ખેતીના સંઘર્ષમય જીવને સ્વભાવ થોડો આળો અને ગરમ કર્યો હતો પરંતુ તેઓ પોતાની ઈચ્છા કોઈ પર ઠોકી નહોતા બેસાડતાં. લીલી વાડી હતી, પુત્રો-પુત્રી પણ પુત્રો-પુત્રીવાળા હતાં અને આર્થિક રીતે સુખી સંપન્ન હતાં. ક્યારેક ભારતની મુલાકાત લેતા ત્યારે કોઈને કોઈ રીતે પોતાને ભૂતકાળના કપરાં કાળમાં સહાય કરનારને કોઈ પણ રીતે સહાય કરી ઋણ ચૂકવી દેતાં. તેમનો એક જ નિયમ – ઘરે આવેલા કોઈને જમાડયા વિના નહિ જવા દેવા અને દાનનું કદી ખાવું નહિ. સર્વે સગાં -સંબંધીઓ, મિત્રો માટે ઘસાઈ છૂટે એવો સ્વભાવ. કેટલાંય લોકોને અમેરિકા સેટ થવા મદદ કરી હશે. પિતાજીએ જતા જીવને યુરોપ, સમગ્ર ભારત, અમેરિકાના અનેક સ્થળો ફરેલાં. કશું જોવા કરવાનું બાકી નહોતું. જે કંઈ જમીન, મકાન વગેરે હતાં એ પુત્રોને વહેંચી આપેલાં અને પુત્રી માટે પણ અલગ રકમ ફાળવેલી. પિતાજી આખાબોલા હોવાથી હૈયે કશું છાનું નહિ અને ખોટું નહિ.

પિતાજીને મેં અહીં લાવી મૃત્યુના મુખમાં ધકેલી દીધાં હતાં ? એમનું કેન્સરમુક્ત રેડિએશનગ્રસ્ત હાડકું સડી રહ્યું હતું. કદાચ 3-4 વર્ષે મગજ સુધી સડો પેઠો તો તાત્કાલિક સર્જરી કરાવવી પડે અને એ વખતે તો એ શારીરિક રીતે વધુ નબળા થયા હોય એટલે મેં પાણી આવે એ પહેલા પાળ બાંધી લેવા સર્જરી કરાવવી નક્કી કરી. નાની-નાની બે સર્જરી દ્વારા પિતાજીને મજબૂત જડબું મળવાનું હતું.

ડોક્ટર યદુવેન્દ્ર પોતાના ક્ષેત્રમાં નિષ્ણાત અને પ્રખ્યાત હતાં. એટલે મને સર્જરીની સફળતા વિષે કોઈ શંકા નહોતી. પિતાજીનું હૃદય પણ 6-8 કલાકની સર્જરી માટે સક્ષમ હોવાનું હૃદયના નિષ્ણાત ડોક્ટરે સર્ટિફિકેટ આપી દીધું હતું. પરંતુ ધાર્યું ધણીનું જ થાય!

“હે ઈશ્વર, માજી બચે એવું નથી લાગતું! કાશ, હું કંઈક કરી શકું! પણ શું થાય? ભગવાન જેમને પોતાના ઘરે બોલાવે છે એના માટે અમે લાચાર છીએ.” અહલ્યાએ દુઃખદ સ્વરે સમાચાર આપ્યા. શરીરે નમણી અહલ્યા ભારે કામગરી નર્સ હતી. એક સેકન્ડ જંપીને બેસતી નહોતી. પોતાની દેખરેખમાં આવેલાં દર્દીઓ માટે એક મા જેવી લાગણીથી સારવાર કરતી. સમયસર દવા આપવી, સાફસફાઈ કરવી, કમ્પ્યુટરમાં નોંધ કરતા રહેવું, દર્દીના મળમૂત્ર સાફ કરવા, ઘા ચોખ્ખા રાખવા, દર્દી સાથે મારા જેવું કોઈ સગું હોય તો એના અનેક પ્રશ્નોના સમાધાન કરવા, 12 કલાકની પાળીમાં કામ, ખાવા-પીવાનો અંગત સમય પણ કદાચ ના રહે, અને છતાંય મ્હોં પર સ્મિત અને પોતાના બાળકની કાળજી લે એ રીતે દર્દીની સારવાર! શું ભુવનેશ્વરી અહલ્યા સ્વરૂપે પિતાજીની સારવાર કરતી હતી?

“ડોક્ટર કૃપલાણી, જલ્દી રૂમ 5માં આવો.” અહલ્યાનું પેજ સાંભળી મને ધ્રાસ્કો પડ્યો. કૃપલાણી હોસ્પિટલના હૃદયરોગના નિષ્ણાત ડોક્ટર હતાં.મને લાગ્યું કદાચ મારા હૃદયના તીવ્ર ધબકારા અહલ્યાને સંભળાઈ ગયા લાગે છે.

“ચિરાગ, તમારા પિતાજીને ઇલેક્ટ્રિક શૉક આપવો પડશે.” ડોક્ટર કૃપલાણીના આ શબ્દો સાંભળી મને શૉક લાગી ગયો. પિતાજીનું હૃદય અટપટા ચકરાવા લઇ રહ્યું હતું.

ડોક્ટર શૉક આપવાનું મશીન લઇ આવ્યા. સાથે અહલ્યા અમુક પ્રિન્ટ કરેલા કાગળો લઇ આવી. સાથે સહાયમાં બીજી બે નર્સ હતી.

“ચિરાગ, શૉક આપવાથી હૃદય સારું થવાની શક્યતા 83% છે. પણ ચિંતા ના કરો. ભાગ્યે જ અમે નિષ્ફળ જઈએ છીએ. વિશ્વાસ રાખો.” ડોક્ટર મારો વિશ્વાસ ડગમગાવી રહ્યા હતાં કે વધારી રહ્યાં હતાં એ જ મને ખબર ના પડી. પરંતુ મારી પાસે કોઈ વિકલ્પ પણ ક્યાં હતો? મેં કાગળો પર સહી કરી. કૃપલાણીએ મને બહાર જવા કહ્યું.

પ્રતીક્ષાખંડમાં જઈને હું બેઠો. અને મારુ મન ડોક્ટર કૃપલાણીના શૉકના પરિણામ વિષે શોકમાં હતું. આ સમયે તો ભુવનેશ્વરી પણ યાદ ના આવી. માત્ર ઘડિયાળને અવઢવપણે હું જોતો રહ્યો. એકાએક મને લાગ્યું કે દશેક મિનિટ થઇ ગઈ. હું ગભરાતો-ગભરાતો રૂમ નંબર 5માં ગયો. પિતાજી શાંતિથી સૂતાં હતાં. મોનિટર પર હૃદયના નિયંત્રિત તાલ 60-62 જોઈ હું એની મધુરી તાનમાં ખોવાઈ ગયો. એકાદ મિનિટમાં ડોક્ટર કૃપલાણીના શબ્દો મને અથડાયા અને હું જાગ્યો, “ચિરાગ, આપણે સફળ રહ્યાં.” મેં ડોક્ટર હચમચી જાય એટલા જોરથી તેમનો હાથ પકડી લીધો અને આભાર માન્યો.

“પણ, પિતાજી સ્વસ્થ નથી. હું ખોટી આશા આપવા નથી માંગતો. તમારે વાસ્તવિકતા સ્વીકારી લેવી જોઈએ.” ડોક્ટર કૃપલાણીએ શબ્દોના ઘા કરી મને તમ્મર લાવી દીધાં.
“હું હૃદયરોગનો નિષ્ણાત છું. પરંતુ ICUમાં અનેક દર્દીઓને જોયા છે અને મારા અનુભવે કહું છું કે પિતાજી બેઠા નહિ થાય!”
(ડોક્ટર કૃપલાણી તમે પિતાજીને શૉક આપી બેઠા કર્યા પણ હવે આવો શૉક આપી મને પાડી દેવો છે?) મેં મનમાં વિચાર્યું.
મેં કહ્યું, “ઠીક છે, જોઈએ.” અને પાછો મનોમન ભુવનેશ્વરીને યાદ કરવા લાગ્યો. થોડીક હિમ્મત આવી અને મનમાં વિચાર્યું – ડોક્ટર તમે તમારું કામ સારી રીતે કરી દીધું, હવે બાકીનું અમે જોઈ લઈશું.

એક હળવાશ અનુભવી હું બેઠો.

ત્યારબાદના પ્રસંગો ઝડપથી વીત્યાં. પિતાજીને 4 વખત ડાયાલીસીસ કરાવ્યું ત્યારે મૂત્રપિંડ આપમેળે કામ કરતાં થયાં. 3 વખત લોહી આપ્યું ત્યારે હિમોગ્લોબીન ઠેકાણે આવ્યું. અનેક ચઢાવ-ઉતાર પછી વેન્ટિલેટર ગયું. પિતાજીને પ્રૉપોફોલ બંધ કાર્યના છેક ચાર દિવસે પૂરું ભાન આવ્યું અને બધાંને ઓળખતા થયા. તેમને હાથ-પગ હલાવતા બીજા 3-4 દિવસ નીકળી ગયા. આ ત્રીસ દિવસમાં હું પણ અહલ્યાને સહાય કરી શકું એટલો જાણકાર બની ગયો. મનમાં બે જ શબ્દો ઘુમરાયા કરતા હતા – શ્રદ્ધા અને સબૂરી! બીજી સર્જરી તો બાકી જ હતી પણ હવે મારી અંદર નવી આશાનો સંચાર હતો.

આ પ્રસંગ તમને કહેવાનું તાત્પર્ય એક જ કે, ક્યારેય હિમ્મત ના હારી જશો અને લઢતા રહો તો ચોક્કસપણે જીતી જશો. મારી હિમ્મત ICU છે. મારી ભુવનેશ્વરી મને કહી રહી છે – I see you! ફિર કાહે કા ડર ?

150314_ceo_inno

માનસિક શાંતિ માટે મૅનેજમેન્ટ – ચિરાગ પટેલ ડિસેમ્બર 24, 2016

માનસિક શાંતિ માટે મૅનેજમેન્ટ  – ચિરાગ પટેલ ડિસેમ્બર 24, 2016

ભૂરો શાકભાજી નો પથારો કરીને બાજુ માં આરામ થી સૂતો તો..બાજુ માથી એક શેઠ નીકળા.
શેઠ :  ઉભો થા. ધંધા ના ટાઈમે સુઈ રઈશ તો  આગળ નઇ વધે.
ભૂરો : આગળ વધીને શુ કરવાનું?
શેઠ : પથારા માંથી દુકાન કરવાની,
દુકાન માંથી વખાર કરવાની
પછી એક્ષ્સ્પોર્ટ કરવાનું, ખેતર લેવાના
ભુરો : પછી શું કરવાનું ?
શેઠ : પછી તારા હાથ નીચે માણસો કામ કરશે
અને તારે આરામ થી ઊંઘવાનું
ભૂરો : તો અત્યારે હું શું કરતો હતો ?

* * * * * * * * * * * *

 

હજારો વર્ષોથી માણસ અનેક ઉપાધિઓ અને ઉધમાતો કરતો આવ્યો છે! અને, એ બધી ઉપાધીઓને આમંત્રણ આપ્યા પછી શાંતિની શોધમાં દોડતો રહ્યો છે! ખાસ કરીને ભારતમાં એ માટે અનેક સંશોધનો થયા છે. આજે આપણે એના મૅનૅજમૅન્ટમાં ઉપયોગી પાસા વિષે વિચાર કરીશું.

 

જ્યારે વ્યક્તિને નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે એની પરિસ્થિતિ એના નિર્ણય પર અને એના અમલ પર બહુ મોટી અસર કરે છે. અમુક મૅનેજમૅન્ટ પોઝિશન ખુબ જ તણાવભરી કામગીરી ધરાવે છે. એના માટે લાયક ઉમેદવાર શોધવા સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ કે એવી પરિસ્થિતિના પ્રશ્નો પૂછી લાયક ઉમેદવારની મનોસ્થિતિ ચકાસવામાં આવે છે. જો કે આજકાલ તો દરેક નોકરી-ધંધામાં તણાવભર્યા કામ વધી ગયા છે. તણાવ વ્યક્તિને અમુક નિર્ણયો પર સંતુલિત પૃથક્કરણ કરતા રોકે છે. પરિણામે ભુલભર્યા નિર્ણયો લેવાઈ જાય છે. અને છેવટે તો એ તણાવમાં વધારો જ કરે છે.

 

આજે આપણે તણાવ ઓછો કરવાના અમુક સહેલાં ઉપાયો જોઈએ.

 

  1. જયારે માનસિક તાણ વધે ત્યારે શ્વાસોચ્છ્વાસ વધી જતાં હોય છે. પ્રયત્નપૂર્વક ધીમા , ઊંડા શ્વાસ લેવાથી તાણ ઓછો થાય છે.
  2. રોજ ધીરે ધીરે ૐનો મધ્યમ સ્વરે ઉચ્ચાર અડધો કલાક સુધી કરવો. અનેક પ્રયોગોથી આ સ્વતઃ સિદ્ધ પ્રયોગ છે. ‘અ’ ઉચ્ચાર નાભિથી, ‘ઉ’ ઉચ્ચાર છાતી મધ્યેથી અને ‘મ’ ઉચ્ચાર નાક અને હોઠ વચ્ચેથી સરખા અંતરાલમાં થાય એ ધ્યાન રાખવું. ટટ્ટાર કરોડ, ગરદન અને શક્ય હોય તો હથેળીઓ છતી રાખવી.
  3. રોજ ઓછામાં ઓછું 5 મિનિટ શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસ પર ધ્યાન આપવાથી અનેક લાભ થાય છે. કોઈ પણ કાર્ય કરતા શરીર ટટ્ટાર રાખી નાકના ટેરવા પર ધ્યાન આપવું. શ્વાસ કે ઉચ્છ્વાસ પ્રયત્નપૂર્વક લીધા સિવાય માત્ર અને માત્ર એમના આવાગમન પાર ધ્યાન આપવું.
  4. સંગીત અને નૃત્ય બહુ જ અકસીર પ્રયોગ છે. ગમતું સંગીત સાંભળો, ગાઓ, નાચો.
  5. કુટુંબીજનો, મિત્રો સાથે વાર્તાલાપ કરવાથી તાણ ઓછો થાય છે. (વધી પણ શકે છે, સંભાળજો !)
  6. 30મિનિટની ઝડપી ચાલ સંપૂર્ણ શરીર અને મન પર સરસ અસર કરે છે.

 

આ ઉપરાંતના પણ અનેક પ્રયોગો છે જે તમે અહીં કોમેન્ટ બોક્સમાં મુકશો તો અનેક લોકોને લાભ મળશે.

 

ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ:

 

150314_ceo_inno

દૈનિક વન્દના – ચિરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 10, 2016 (શારદીય નવરાત્રી નોમ)

દૈનિક વન્દના – ચિરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 10, 2016 (શારદીય નવરાત્રી નોમ)

 
હે મા, ભુવનેશ્વરી, ભવતારિણી, નારાયણી!

તને સ્નાન માટે આસન આપું.
શંખમાં સર્વપ્રથમ ગાયનું દૂધ લઇ, એમાં ગુલાબની પાંખડીઓ, તુલસીપત્ર, કેસર, રક્તચન્દન ઉમેરી તને સ્નાન કરાવું.
શંખમાં ગાયનું દૂધ, દહીં, ઘી, ગૉળ, મધનું પંચગવ્ય લઇ, એમાં ગુલાબની પાંખડીઓ, તુલસીપત્ર, કેસર, રક્તચન્દન ઉમેરી તને સ્નાન કરાવું.
અંતે, શંખમાં ગન્ગા અને નર્મદાનું જળ લઇ, ગુલાબની પાંખડીઓ, તુલસીપત્ર, કેસર, રક્તચન્દન ઉમેરી તને સ્નાન કરાવું.

લાલ સુતરાઉ વસ્ત્ર વડે તને કોરી કરું.

તને લાલ રેશમી વસ્ત્રો જેને સોનેરી કોર છે અને સુવર્ણ તાર જડેલાં છે એ પહેરવું.
તારા વાળ સમારી આપું.
તારા ભાલપ્રદેશ પર તિલક કરું.
તારી આંખોમાં કાજળ આંજુ.
તારી આઠ હથેળીઓ પર કંકુથી શુભ ચિહ્નો દોરું.
તારા બંને પગની પાનીઓ પર કંકુથી શુભ ચિહ્નો દોરું.
તારા સેંથામાં રત્નજડિત સુવર્ણ સેર સજાવું.
તારા કાનમાં હીરા-મોતી જડિત કુંડળ પહેરાવું.
તારા ગળામાં હીરા-મોતી જડિત સુવર્ણમાળાઓ, પુષ્પમાળાઓ પહેરાવું.
તારા મસ્તક પર હીરા-મોતી જડિત સુવર્ણ મુગટ પહેરાવું.
તને દરેક હાથ પર સુવર્ણ બાજુબંધ પહેરાવું.
તને દરેક હાથમાં મોતીજડિત સુવર્ણ કંકણ પહેરાવું.
તારા દરેક હાથ અને પગની આંગળીઓમાં હીરાજડિત મુદ્રા પહેરાવું.
તને જમણા હાથોમાં ચક્ર, કટાર, તલવાર અને ધનુષ-બાણ આપું.
તને ડાબા હાથોમાં શંખ, ગદા, ઢાલ  અને ત્રિશૂળ આપું.
તારા કટિપ્રદેશ પર હીરા-મોતી જડિત સુવર્ણ કટિબંધ પહેરાવું.
તારા પગમાં રૂપાની ઝાંઝરી પહેરાવું.
તને મખમલની ચાખડીઓ પહેરાવું.

તારું રત્નોજડિત સુવર્ણ સિંહાસન પર સ્થાપન કરું.
તારા વાહન સિંહ, વાઘ અને ગાયને તિલક કરી સ્થાન આપું.

તારા પર સુગંધિત દ્રવ્યોનો છંટકાવ કરું.
તારા મસ્તક પર કમળ, ગુલાબ, ચમેલી, ચંપો, મોગરો, જાસુદ, કરેણ વગેરે પુષ્પો અર્પણ કરું.
તારા મસ્તક પર તુલસી, આંબો, અશોક, પીપળો વગેરે પત્રો અર્પણ કરું.
તને કેળાં, કેરી, દ્રાક્ષ, ચીકુ, બોર, સફરજન, શેરડી વગેરે ફળ ગુલાબની પાંખડીઓ અને તુલસીપત્ર સહીત અર્પણ કરું.
તને વિવિધ શાક, પુરી, કચુંબર, દાળ, ભાત , ખીરનું નૈવેદ્યં ગુલાબની પાંખડીઓ અને તુલસીપત્ર સહીત સુવર્ણપાત્રમાં ધરાવું.
તને રૂપાની ઝારીમાં ગંગા અને નર્મદાનું જળ ગુલાબની પાંખડીઓ અને તુલસીપત્ર સહીત ધરાવું.
તને પાનનું લવિંગસહીત બીડું ધરાવું.

તારા માટે ગાયના ઘીનો દીવો, ગુલાબ વગેરેના સુગંધિત મસાલાવાળી ધૂપસળીઓ, કપૂર-ગૂગળનો ધૂપ કરું
તારી આરતી ઉતારું.

અમારું સર્વસ્વ તને અર્પણ કરું.
અમે સર્વે, અમારું સમગ્ર અસ્તિત્વ તારા ચરણોમાં અર્પણ કરું.

હે મા, ભુવનેશ્વરી, ભવતારિણી, નારાયણી!