stri

સંવત્સરી – ચિરાગ પટેલ 2018 મે 16

સંવત્સરી – ચિરાગ પટેલ 2018 મે 16

સમયના આયના પર લાગણી ખીલ્યા સંબંધનું પ્રતિબિંબ જોઈ,
હોઠ આછેરાં મલકી ઉઠ્યાં ‘ને સ્મરણો તાજાં થઈ ઉઠ્યાં !
પહેલી અલપ-ઝલપ મુલાકાતમાં પ્રશ્નોત્તરીથી એકબીજાને
સમજવાની એ અપરિપક્વ મથામણ સાંભરી.
એકમેવના પહેલાં સ્પર્શે ઉગેલો યૌવની નશો,
હૈયે હજુ એવોનેએવો નવપલ્લવિત કોતરાયેલો ભાળ્યો!
એકબીજાને પામતાં રહ્યાં , ગમતાં રહ્યાં , ગમ્મતો કરતાં;
નિષ્ઠુર પળોને પણ પ્રેમથી જીરવતાં રહ્યાં!
જીવનના કારમા ઘા જાણે કાળરૂપી શિલ્પીના હથોડા
સમ માની, જીવનના નવા ઘાટમાં ઘડાતાં રહ્યાં.
સ્વપ્નોની સૃષ્ટિ તૂટે તો ફરી ગૂંથી, પ્રેમના આસવ પીતાં;
બે અણમોલ ફુલ આંગણામાં ઉછેરતાં રહ્યાં !
ક્યારેક ઉમટેલી ખારી પળોમાં વિશ્વાસનો તાંતણો બાંધી
એકબીજાને સમજવા મથતાં રહ્યાં!
વર્ષોનાં વહાણાં ભલે વાય, તારામાં હું અને મારામાં તું
ખોવાતા જ રહ્યે એવી આન્તરદર્શી “રોશની”ને અભ્યર્થના!

stri

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ

(originally published at: http://webgurjari.in/2018/04/27/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_atharvashira-upnishad/)

મેં 2018 માર્ચની 2જી તારીખે એક લેખ વાંચ્યો. એમાં સુવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક સ્ટિવન હૉકિંગે જણાવ્યું હતું કે, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ થઈ એની પહેલા શું હતું એ તેઓ જાણે છે! એ લેખ આ લિન્ક પાર વાંચી શકાશે : https://www.livescience.com/61914-stephen-hawking-neil-degrasse-tyson-beginning-of-time.html) હૉકિંગના કહેવા મુજબ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ સમયે એ એક અણુ સમાન હતું. ઉર્જા અને ઉષ્માના એ અતિ સઘન કણમાં ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમો અને સમય અસ્તિત્વમાં નહતા. મહાવિસ્ફોટની ક્ષણ પહેલા સમય અનંતપણે શૂન્ય તરફ અગ્રેસર હતો એટલે એ સમયે કોઈ અનુભવગમ્ય કે દર્શનીય અવસ્થા નહતી. એ વિષે વિચારવાનો કોઈ અર્થ નથી!

આ લેખ વાંચતા જ મને અથર્વશિર ઉપનિષદ યાદ આવી ગયું. આ ઉપનિષદમાં બહુ સચોટ રીતે બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવી છે. હૉકિંગનું 2018 માર્ચ 14ના રોજ અવસાન થયું અને આ લેખ મારી તેમને અંજલિરૂપ છે.

અથર્વશિર કે અન્ય ઉપનિષદો ક્યારે લખાયા હશે એ કોઈ ચોક્કસપણે કહી શકતું નથી. પરંતુ, સામાન્ય માન્યતા મુજબ ઉપનિષદો 2500-3000 વર્ષો પહેલાં અસ્તિત્વમાં આવ્યા હશે. આપણે જાણીએ છીએ કે, પ્રાચીન ઋષિઓએ પોતાના શિષ્યોને વેદોની સરળ સમજૂતી રૂપે ઉપનિષદો કહ્યાં હતાં. એટલે, આ મૌખિક પરંપરા તો 5000-6000 વર્ષ પુરાણી પણ હોઈ શકે!

અથર્વશિર ઉપનિષદ અથર્વશિરસ અથવા અથર્વશિર્ષ ઉપનિષદ તરીકે પણ ઓળખાય છે. એમાં કુલ 7 કંડિકાઓ સ્વરૂપે રુદ્રનું વર્ણન છે. એના દરેક વિશેષણો રુદ્રને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આપણે આ દરેક શબ્દોમાંથી અમુક શબ્દોનું આધુનિક વિજ્ઞાન પ્રમાણે રસદર્શન કરીએ.

મૂળ સંસ્કૃતમાં અથર્વશિર ઉપનિષદ: http://www.dharmicscriptures.org/Atharvashira%20Upanishad.pdf

 

1. રુદ્ર ક્ષર અને અક્ષર છે.

આપણે જાણીએ છીએ કે આ વિશ્વમાં સઘળું નાશવંત છે. આપણે ઇન્દ્રિયોથી જે અનુભવી શકીએ છીએ એ સર્વે નાશવંત છે અને જન્મ-મૃત્યુના વિષચક્રથી બંધાયેલ છે.

સૂક્ષ્મ કક્ષાએ ઉર્જા અને પ્રાથમિક કણો છે. આ સર્વેનું વિવિધ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરણ થતું રહેતું હોય છે પણ એમનો નાશ નથી થતો! બ્રહ્માંડના પ્રારંભિક વિસ્ફોટ પહેલા સમયનું પણ અસ્તિત્વ નહતું. પરંતુ, એ સ્થિતિમાં ઉર્જા કે પ્રાથમિક કણો એક અણુ સ્વરૂપે હતાં અને એ જ બ્રહ્માંડનું બીજ હતું. આ બીજ એ પહેલાના બ્રહ્માંડમાંથી બન્યું હોવું જોઈએ. આ તર્કને આગળ વધારતાં આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે, મૂળ અક્ષર તત્વ હશે કે જે મૂળ તત્વ હશે જે દરેક સર્જનનું મૂળ છે.

 

2. આઠ ગ્રહો અને પ્રતિગ્રહો રુદ્ર છે.

પ્રાચીનકાળથી ભારતીય વેદાંગ જ્યોતિષમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ, શુક્ર, મંગળ, શનિ, ગુરુ અને પૃથ્વી એમ આઠ ગ્રહો, અને ચંદ્રગ્રહણ તથા સૂર્યગ્રહણના કાલ્પનિક છાયાબિંદુઓને રાહુ-કેતુ જેવા પ્રતિગ્રહોરૂપે ગણના કરવામાં આવી છે. અથર્વશિર ઉપનિષદની બીજી કંડિકા આનું સમર્થન કરે છે. એ પ્રાચીન સમયના લોકો દ્વારા કોઈ પ્રચલિત સાધનો વિના સૂર્ય, ચંદ્ર, પૃથ્વી સિવાયના ગ્રહોનું અવલોકન કરી એમને અન્ય તારાઓથી અલગ ગણવા એ સાચે જ આશ્ચર્ય પમાડે છે.

 

3. ૐકાર સર્વવ્યાપી અને અનંત છે. અને એ રુદ્ર છે.

ૐ ઉચ્ચાર કરવા જિહવા, કંઠ, દંત કે તાલુનો ઉપયોગ થતો નથી. ૐના તરંગોનો વર્ણપટ બ્રહ્માંડના પશ્ચાદભૂના તરંગોના વર્ણપટને મળતો આવે છે. ૐનો ઉચ્ચાર આથી સ્વયંભૂ છે એમ કહી શકાય. એથી ૐને આદિનાદ કહી શકાય. જ્યાં નાદ છે ત્યાં ઉર્જા છે. એટલે, ૐને આદિઉર્જા પણ કહી શકાય. એટલે, આપણે એવું પણ કહી શકીએ કે જે અક્ષર તત્વ છે એ ૐ છે. વળી, આ કંડિકામાં જણાવ્યા મુજબ ૐ દરેક અણુને સાંકળતો એવો સર્વવ્યાપી છે.

 

4. ૐકાર સર્વવ્યાપી છે, કારણ કે જેમ તલમાં તેલ નિહિત હોય છે એ રીતે એ આ બ્રહ્માંડના દરેક પદાર્થ અને જીવમાં અવ્યક્તરૂપે વ્યાપ્ત છે. ૐકાર અનંત છે, કારણ કે એને ઉચ્ચારતા એનો કોઈ આરંભ કે અંત નથી જણાતો. ૐકાર અત્યંત ધવલ છે, કારણ કે એ સ્વયં પ્રકાશિત છે અને દરેકને પ્રકાશ આપે છે.

આ કંડિકામાં જણાવેલા આ ત્રણ ગુણધર્મો વિશિષ્ટ છે. એ ત્રણેય આપણે પ્રાથમિક કણ માટે પણ પ્રયોજી શકીએ છીએ. બ્રહ્માંડનો દરેક કણ તરંગરૂપે પણ વર્તન કરતો હોય છે. એટલે, દરેક કણને ધ્વનિ અને પ્રકાશ હોય છે એવું આપણે કહી શકીએ; ભલે, પછી આપણે એ ધ્વનિ કે પ્રકાશનો અનુભવ કરવા સક્ષમ ના હોઈએ! એટલે, જયારે આપણે ૐનો ઉચ્ચાર કરીએ ત્યારે આપણા શરીના અણુએઅણુના તરંગો સાથે આપણે તદ્રુપ થઇ શકીએ છીએ! એ ઉચ્ચાર આપણને આદિ બ્રહ્માંડ સાથે એકરૂપ કરી દે છે!

 

5. અગ્નિ, વાયુ, જળ, ભૂમિ અને આકાશ ભસ્મ છે.

જયારે કોઈ પદાર્થ બળે છે ત્યારે એના અવશેષ રૂપે ભસ્મ બને છે. પ્રાચીન ભારતીય માન્યતા મુજબ આ બ્રહ્માંડ પાંચ મૂળભૂત તત્વોનું બનેલું છે – પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ. આ કંડિકામાં જણાવ્યા મુજબ પંચતત્વો ભસ્મ છે. ભસ્મ હોવાનો અર્થ એ થયો કે આ તત્વો કોઈ મૂળભૂત તત્વોના જ્વલનના પરિણામરૂપ છે. એવું કેવી રીતે હોઈ શકે? એક ઉદાહરણ જોઈએ. સમુદ્રનું પાણી ગરમ થવાથી એની વરાળ બને છે. એ વરાળના વાદળો બંધાઈ પ્રવાહીસ્વરૂપે પાણી પાછું વરસે છે! એટલે કે, મૂળભૂત પંચતત્વો સાચે જ મૂળભૂત હોવા જોઈએ અને પોતે જ પોતાના અવશેષરૃપે હોવા જોઈએ!

 

6. આ વિશ્વ અગ્નિરૂપ રૂદ્રથી બન્યું છે. જયારે રુદ્ર નિદ્રા શરણ થાય છે ત્યારે સઘળું નાશ પામે છે. અક્ષરથી કાળ જન્મે છે. કાળ અક્ષરને વિસ્તૃત કરે છે અને સર્વવ્યાપી બનાવે છે. રુદ્ર શ્વાસ લે છે એટલે તમ જન્મે છે. તમથી આપઃ બને છે. રુદ્ર પોતાની આંગળી વડે આપઃને ઘૂમાવે છે એટલે જાડું અર્થાત શિશિર બને છે. રુદ્ર એને વધારે ઘૂમાવે છે એટલે એ ફીણ જન્માવે છે. ફીણમાંથી અંડ બને છે. અંડમા બ્રહ્મા ઉદ્ભવે છે. બ્રહ્મા વાયુને જન્મ આપે છે. વાયુથી ૐકાર જન્મે છે. ૐકારથી સાવિત્રી જન્મે છે. સાવિત્રીથી ગાયત્રી જન્મે છે. અને ગાયત્રી લોકને જન્મ આપે છે.

 

આપણું વિશ્વ પ્રથમ મહાવિસ્ફોટથી ઉત્પન્ન થયું છે. આ છઠ્ઠી કંડિકામાં એ સમગ્ર પ્રક્રિયા ઘણી વિસ્તારથી વર્ણવી છે. ઉર્જા, ઉષ્મા અને દ્રવ્યથી ઘનિષ્ઠ થયેલો અણુ એ આ બ્રહ્માંડનું બીજ છે. આ બીજ ચોક્કસપણે અવિનાશી એવું અક્ષર તત્વ હશે જે સમયના આરંભ પહેલેથી અસ્તિત્વમાં હોવું જોઈએ. જયારે સમય શરુ થયો ત્યારે એ બીજ ફૂલવાનું શરુ થયું હશે. આ કંડિકામાં અંત પણ કહેવાયો છે. જયારે સમયનો અંત આવે છે ત્યારે વિશ્વ નાશ પામે છે અને રહી જાય છે બીજ જેમાંથી જવું વિશ્વ જન્મે છે.

જયારે બીજમાંથી સમયનો આરંભ થાય છે ત્યારે ડાર્ક મૅટર અને ડાર્ક એનર્જી અસ્તિત્વ ધરાવે છે જે સર્વવ્યાપી છે. આ ઉર્જા અને પદાર્થ વલોવાય છે અને પ્રવાહી બને છે. આવું પ્રવાહી ગાઢું થવાથી ફીણ બને છે. આ ફીણમાંથી બ્રહ્માંડ બને છે. બ્રહ્માંડમાં ભયંકર ઉષ્માને લીધે માત્ર વાયુસ્વરૂપે પદાર્થ હોય છે. વાયુનું મૂળભૂત તત્વમાં રૂપાંતરણ થાય છે. એનાથી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે. પ્રકાશના તરંગો ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે. અને ધ્વનિ તરંગો શમવાથી ઘન સ્વરૂપે પદાર્થ અસ્તિત્વમાં આવે છે.

આધુનિક વિજ્ઞાન બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વનું આટલું ઝીણવટભર્યું હજુ વર્ણવી નથી શક્યું! આ ઉપનિષદના રચયિતા ઋષિ પાસે આવું જ્ઞાન હોવું ઘણાં જ આશ્ચર્યની વાત છે!

stri

અવતરણ – ચિરાગ પટેલ 2018 એપ્રિલ 12

અવતરણ – ચિરાગ પટેલ 2018 એપ્રિલ 12

આ પળમાં ઉઘડે તારું અવતરણ;
સાર્થક બને સઘળી પળો જીવતરની.
આવર્તન પામતો રહે હર તરંગમાં;
તારા પડઘાતા અસ્તિત્વનો જયઘોષ.
શમણે પરોવેલાં, અલભ્ય મિલન;
જો બને જીવંત તું શ્વાસેશ્વાસે;
વસંત લહેરાય સમૂળ આયખે.
અલ્લડ સુગંધ પ્રસરે હરેક અણુમાં;
ધન્ય બને સૃષ્ટિના દરેક પરિવર્તન.
મોંઘેરી જણસ સાચવીને રાખું;
અનર્ગલ જણાય પહાડ વિપત્તિનાં.
ભીંજવે અનેરા ઉલ્લાસે એક બુંદમાં;
તૃપ્ત થાય જન્મોજન્મની તરસ.
આવી પ્રગટે “રોશની” જયારે;
દૂર થતાં અંધકાર યુગોના.

stri

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૬ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૬ – ચિરાગ પટેલ
(Originally published at http://webgurjari.in/2018/03/30/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_6/)

पू. ३.१३.६ (२३८) तरणिरित्सिषासति वाजं पुरन्ध्या युजा । आ व इन्द्रं पुरुहूतं नमे गिरा नेमिं तष्टेव सुद्रुवम् ॥

જેમ કુશળ શિલ્પી સારી રીતે ચાલવા ચક્રને ગોળાઈ પ્રદાન કરે છે એમ પાર કરવા સમર્થ સાધક બુદ્ધિથી વિવેક પ્રાપ્ત કરવા પ્રયાસ કરે છે. હે યાજકો! તમારે માટે ઇન્દ્રની સ્તુતિઓથી અમે એવા જ નમ્ર બનીએ છીએ.

આ શ્લોકમાં ત્રણ વિગતો ધ્યાન ખેંચે છે. 1) સામવેદ કાળમાં ચક્રનો ઉપયોગ 2) ચક્રની ગોળાઈ માટેનું કૌશલ્ય એ સમયમાં ઉપલબ્ધ હોવું 3) ચક્રને ગોળાઈ આપવા માટે શિલ્પી પાસે યોગ્ય કૌશલ્ય હોવું!

 

पू. ३.१४.२ (२४४) य ऋते चिदभिश्रिषः पुरा जत्रुभ्य आत्रुदः । सन्धाता सन्धिं मघवा पुरुवसुर्निष्कर्ता विह्युतं पुनः ॥

જે ઇન્દ્ર ગળાના વહેતા લોહી અને અંગોને સાધન વિના પણ જોડી દે છે તે ઐશ્વર્યવાન કપાયેલા ભાગોને પણ ફરી જોડી દે છે.

આપણે ચરક અને સુશ્રુતને જાણીએ છીએ અને તેમના શલ્ય ચિકિત્સાના સાધનોને પણ જાણીએ છીએ. આ શ્લોકમાં ઋષિ આયુર્વેદની એ શલ્ય ચિકિત્સાનો સંદર્ભ લે છે, અને એવું જણાવે છે કે, એવા સાધનો વિના પણ લોહી વહેતું અટકે છે, તેમજ કપાયેલા અંગોને પણ સાધનો વિના જોડી શકાય છે! એવું કહી શકાય કે, સામવેદ રચના કાળમાં ચિકિત્સાની એવી પદ્ધતિ પણ વિકસી હશે જેમાં સાધનોની જરૂર પડે એવી સ્થિતિમાં એ સાધનો વિના ઉપચાર કરી શકાય.

 

पू. ३.१४.३-४ (२४५-२४६) आ त्वा सहस्त्रमा शतं युक्ता रथे हिरण्यये । ब्रह्मयुजो हरय इन्द्र केशिनो वहन्तु सोमपीतये ॥ आ मन्द्रैरिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः । मा त्वा के चिन्नि येमुरिन्न पाशिनोऽति धन्वेव तां इहि ॥

હે ઇન્દ્ર! સુવર્ણ રથમાં મંત્રથી જોડાતાં હજારો શ્રેષ્ઠ ઘોડા આપની સાથે સોમપાન માટે લઈને આવો. જેમ પ્રવાસી અટક્યા વિના મરૂપ્રદેશને સત્વરે પાર કરી લે છે, તેમ હે ઇન્દ્ર આનંદદાયક મોર પંખ જેવા, રોમયુક્ત ઘોડાની સાથે અવરોધો દૂર કરતા આવો. બાંધનારા આપને અટકાવી નહિ શકે.

આપણે અહીં બે શ્લોકને એકસાથે તપાસીએ. અહીં ઈન્દ્રનું નામ છે પણ વર્ણન સૂર્યનું છે. હજારો સોનેરી કિરણોરૂપી ઘોડાઓ પર સવાર થઈ ઇન્દ્રને ઋષિ સોમપાન માટે બોલાવે છે. વળી, એ કિરણો સાત રંગના બનેલા છે એવો આડકતરો નિર્દેશ પણ અહીં છે.

 

पू. ३.१५.५-६ (२५७-२५८) प्र व इन्द्राय बृहते मरुतो ब्रह्मार्चत । वृत्रंहनति वृत्रहा शतक्रतुर्वज्रेण शतपर्वणा ॥ बृहदिन्द्राय गायत वृत्रहन्तमम् । येन ज्योतिरजनयन्न्रुतावृधो देवं देवाय जाग्रुवि ॥

સેંકડો ધારવાળા વજ્રથી વૃત્રને હણનાર સો યજ્ઞ કરનાર ઇન્દ્રને, હે યાજકો! સ્તોત્ર સંભળાવો. હે યાજકો! ઇન્દ્ર નિમિત્તે વૃત્રનો વિનાશ કરનારા, બૃહદ સામનું ગાન કરો. એના વડે યજ્ઞના વિશેષજ્ઞ વિદ્વાનોએ દિવ્યજગૃતિ લાવનાર જ્યોતિ ઉત્પન્ન કરી છે.

ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કરવા સો અશ્વમેધ યજ્ઞો કરવા પડે એવો પુરાણોમાં ઉલ્લેખ છે. એનો અહીં નિર્દેશ જોવા મળે છે. વળી, માત્ર ઇન્દ્ર નહિ પણ બૃહદ સામનું ગાન પણ વૃત્રનો નાશ કરે છે. જો આપણે દધીચિ એટલે દહીંના અંગો એવો અર્થ લઈએ અને એને એક રુપકરૂપે જોતા ધોળાં વાદળોનો સમૂહ ગણી શકાય. એમાંથી ઉત્પન્ન થતી વીજળી એ વજ્ર ગણીએ. વળી, ઇન્દ્રને સૂર્ય તરીકે સમજીએ તો એના કિરણો પણ વજ્ર કહી શકાય. અને વૃત્ર એટલે અંધકાર કે અજ્ઞાન. ઉપરના બે શ્લોકોને આપણે આ સંદર્ભમાં જોઈએ તો રૂપકો સમજાય એમ લાગે છે.

 

पू. ३.१५.१० (२६२) यदिन्द्र नाहुषीष्वा ओजो नृम्णं च कृष्टिषु । यद्वा पञ्चक्षितीनां द्युम्नमा भर सत्रा विश्वानि पौंस्या ॥

હે ઇન્દ્ર! સંગઠિત પ્રજામાં જે પરાક્રમ છે, પાંચ વર્ગોમાં જે ધન છે, એવું જ ઐશ્વર્ય અમને આપો. એકતાથી ઉત્પન્ન થતી શક્તિ અમને મળે.

સામવેદ કાળના સમાજજીવનમાં પાંચ વર્ગ હોવાનો અહીં નિર્દેશ છે. આપણે ચાર વર્ણો જાણીએ છીએ પણ પાંચ વર્ગ એટલે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને નિષાદ ગણી શકીએ. વળી, પાંચ મહાભુતો એટલે કે પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ પણ ગણી શકાય. ઋષિ પાંચે વર્ગોની શક્તિ સંગઠિત થઈ, સમૃદ્ધિ મેળવવાની ઈચ્છા રાખે છે. અનેકતામાં એકતા અને એક રાષ્ટ્ર કે પ્રદેશમાં સંગઠન શક્તિના મહત્વનો નિર્દેશ કરતો આ શ્લોક અનોખો છે. સામવેદમાં આ શ્લોક મુક્યો છે ત્યાં સુધી ક્યાંય સામાજિક કે રાજકીય સંદર્ભનો શ્લોક આવતો નથી.

stri

પાયાનું ઘડતર – ચિરાગ પટેલ Dec 25, 2006

પાયાનું ઘડતર – ચિરાગ પટેલ Dec 25, 2006

થોડા સમય પહેલા એક સરસ પુસ્તક વાંચવામાં આવ્યું – The Monk Who Sold His Ferrari by Robin Sharma. થોડું જુનું પુસ્તક છે, પરંતુ એમાં લખેલી બાબતો હંમેશા પ્રસ્તુત છે, તેથી એનો સારાંશ મેં અહીં મુકવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. સારાંશમાં મેં જો કે મારો પોતાનો અભિપ્રાય અને અર્થઘટન ઉમેર્યા છે.

મૂળ પુસ્તક ખૂબ જ રસપ્રદ શૈલીમાં એક વાર્તા સ્વરૂપે રજુ થયું છે. એમાં એક ખૂબ જ નામાંકિત વકીલ, સફળ વકીલ તેના જીવનમાં આવેલ રોચક વળાંક વિશે એક મિત્ર વકીલને સમજાવે છે. એ પોતાના અનુભાવો અને સમજણોને એક નવી દ્રષ્ટિએ મૂલવે છે અને નવા સિધ્ધાંતો જીવનમાં પ્રસ્થાપિત કેવી રીતે કરવા તેનું વિસ્તૃત વર્ણન કરે છે. લેખક શર્માએ ભારતીય સંસ્કાર અને જીવનમૂલ્યોને આ વાર્તા દ્વારા સમજાવવા કોશિશ કરી છે. મારી દ્રષ્ટિએ આ સિધ્ધાંતો આપણે દરેક જાણીએ છીએ. આપણી પાસે ઘણો મોટો આધ્યાત્મિક અને તત્વ/સત્વ ચિંતનનો ખજાનો છે. પરંતુ, ખેદની વાત એ છે કે આપણે એ બધું ભૂલી ગયા છે. ભારતની આર્થિક પ્રગતિમાં એ બધાં મૂલ્યોનું સતત ધોવાણ થતું ચાલ્યું છે. યુવાવર્ગ સવાયો અમેરિકન થઇ રહ્યો છે, અને એમાં ગૌરવ અનુભવે છે. આવું થવાના ઘણાં બધાં કારણો છે, પરંતુ એ બધી ચર્ચા ફરી ક્યારેક કોઇ લેખમાં કરીશું.

પુસ્તકમાં વર્ણવેલાં સાત પાયાનાં સિધ્ધાંતો:

1. મનને કેળવો

મનનો સ્વભાવ છે, એને મળતી માહિતીનું પૃથક્કરણ. અને મનને નિરંતર કોઇને કોઇ માહિતી મળ્યા જ કરતી હોય છે. આપણી બધી ઇંદ્રિયો, અવયવો હરહંમેશ એમનું કાર્ય બજાવતી હોય છે. હર એક પળ આપણે આપણી જાણ બહાર કે આપણી જાણમાં કોઇને કોઇ કાર્ય કરતાં જ હોઇએ છીએ. મન મર્કટ એમાં જ અટવાયા કરતું હોય છે. જો મન આ બધામાં અટવાયા કરવાને બદલે કોઇ નક્કર ધ્યેયમાં પરોવાયેલું રહે તો આપણે ઘણાં અણધાર્યાં પરિણામો ધારીને મેળવી શકીએ.

મનને યોગ્ય કુદરતી ખાતર/પાણી આપો. એનું બાળકોને ઉછેરતાં હો એવી રીતે લાલન-પાલન કરો. તમે મનને કાબુમાં રાખો, નહિ કે મન તમને કાબુમાં રાખે.

જ્યારે તમે કોઇ અયોગ્ય વિચાર કરો કે તરત જ એનાથી વિરુધ્ધ વિચાર કરો. જેમ કે, મન કોઇની નિંદા કરતું હોય તો તરત જ તમે મન પર કાબુ કરીને એ વ્યક્તિની સારી બાબતો વિચારવાનું શરૂં કરો.

સફળ અને સંતુલિત જીવન એ સફળ અને સંતુલિત વિચારોનું પરિણામ હોય છે.

નિષ્ફળતાઓને એક શિખામણ તરીકે જુઓ. એકની એક ભુલ ફરી ના થાય એનો પ્રયત્ન કરો. નિષ્ફળતાઓને વ્યક્તિગત અને આધ્યાત્મિક પ્રગતિના સોપાન ગણો.

2. ધ્યેયને અનુસરો

સમજો કે, ધ્યેય પ્રેરિત જીવન એ જ જીવનનો ધ્યેય છે. જીવનમાં કરવા લાયક કાર્યોને શોધવા, જાણવા અને માણવાં એ શાશ્વત સંતોષનાં સાધન છે. એટલે જ, એક કાગળ ઉપર તમારાં વ્યક્તિગત, સામાજીક, આર્થિક, વ્યાવસાયિક અને આધ્યાત્મિક ધ્યેય નક્કી કરીને લખો. આ ધ્યેયનું રોજ પઠન કરો અને તમારી જાતને એ ધ્યેય પામ્યા પછીની સ્થિતીમાં જુઓ. આ બધાં ધ્યેય મેળવવા કામ કરવાની હિમ્મત કેળવો.

તમારા ધ્યેયના પરિણામો વિશે સ્પષ્ટતા કેળવો. તમે ધ્યેયને જેટલો વધુ બારીકાઇથી વર્ણવી શકો એટલો એ વધુ નજીક. દા. ત., ગાડી ધરાવવી અને ડાર્ક બ્લ્યુ રંગની બી.એમ. ડબ્લ્યુ. 760 એલ આઇ લેવી એ બેમાં બહુ મોટો ફેર છે.

ધ્યેય પામવા પોતાના પર હકારાત્મક દબાણ ઉભું કરો.

દરેક ધ્યેયને પામવા માટે ચોક્કસ સમય મર્યાદા નક્કી કરો.

કોઇ પણ પ્રવૃત્તિ સતત 21 દિવસ સુધી કરો. આમ કરવાથી કોઇ પણ પ્રવૃત્તિ એક આદત બની જશે. અને આદત એ આપણી રોજિંદી ક્રિયાનો એક ભાગ બની જાય છે.

જીવનને માણો.

3. સતત અવિરત સુધારો કરો

રામકૃષ્ણ પરમહંસ કહેતાં કે મન તાંબાના લોટા જેવું છે. જો એને રોજ ઘસીને સાફ ના કરીએ તો એ કાળું પડી જાય. મનની વૃત્તિ જ હોય છે ખરાબ આદતોને જલ્દી અપનાવવાની. સારી આદતો એ જલ્દી ભુલી જાય છે. એટલે આપણે મનને સતત કાબુમાં રાખવું પડે છે.

જે કામ કરતાં મન પાછું પડે એ પહેલાં કરો. સહેલું કામ તો તમે ગમે ત્યારે કરી શકો એમ છો.

રોજ થોડો સમય એકાંતવાસ ગાળો. જાતને ઓળખવાનો, સમજવાનો પ્રયત્ન કરો.

નિયમિત યોગ/પ્રાણાયામ/કસરત કરો. એના માટે રોજ સ્નાન કરતાં પહેલા 15 મિનિટ ફાળવો. શરીરની શુધ્ધિ સાથે મનની શુધ્ધિ માટે પણ પ્રયત્નશીલ રહો.

શુધ્ધ સાત્વિક ખોરાક લો. ભગવાન ગીતામાં કહે છે કે તમે મને પત્ર, પુષ્પ, ફ્ળ અથવા પાણી પ્રસાદ તરીકે પ્રેમથી આપો. સાત્વિક ખોરાક પણ આ જ હોવો જોઇએ.

જે સારી બાબત શીખો એને અમલમાં મૂકો.

નિયમિત વાંચન કરો. હકારાત્મક અને સકારાત્મક વાંચન બહુ અગત્યનું છે.

રોજ રાત્રે ઉંઘતા પહેલાં દિવસમાં કરેલાં કામનું પૃથક્કરણ કરો અને શેમાં સુધારો થઇ શકતો હતો એ વિચારો.

રોજ 6 કલાકની ઉંઘ લો. સુર્ય ઉગે એ સાથે તમે જાગો. દરેકને સ્વસ્થ રહેવા માટે 6કલાકની ગાઢ ઉંઘ પૂરતી હોય છે.

હળવું સંગીત સાંભળો. હસો. નાનું બાળક રોજ 300 વખત હસતું હોય છે, જ્યારે વયસ્ક 15 વખત! આપણે હસવાનું જાણે ભૂલી જ જઇએ છીએ.

નિયમિત મંત્રજાપ કરો. મંત્ર એટલે મનને મુક્ત કરવું. નિયમિત જાપના સંસ્કાર બહુ ગાઢ હોય છે.

ચારિત્ર્યનું ઘડતર કરો. દરેક બાબત સંયમિત અને સંતુલિતપણે કરો. કાર્ય, વિચારની નીપજ છે. આદત, કાર્યની નીપજ છે. ચારિત્ર્ય, આદતનીનીપજ છે. ભવિષ્ય, ચારિત્ર્યની નીપજ છે. એટલે જ, સારા વિચાર કરો. જીવનમાં ઉદ્યમ, કરૂણા, દયા, ધીરજ, પ્રમાણિક્તા, હિંમત જેવાં સદગુણો વિકસાવો.

સરળ/સાદું જીવન જીવો.

4. શિસ્ત કેળવો

શિસ્ત એટલે જ યોગ્ય કેળવણીનું લક્ષણ. શિસ્ત સમયનો અયોગ્ય બગાડ પણ અટકાવશે.

મનોબળ કેળવો. શિસ્ત આપોઆપ આવશે.

મંત્રજાપ મનોબળ કેળવશે.

એકાંતને પિછાણો.

5. સમયને માન આપો

પળે પળે તમે એક બહુ અમૂલ્ય ભેંટ ગુમાવી રહ્યા છો એ જાણો. આપણને ગમતી પ્રવૃત્તિમાં તલ્લીન થતાં આપણે સમયને ભૂલી જઇએ છીએ. અણગમતી પ્રવૃત્તિ આપણને એક પળ કેટલી મોટી છે એ સમજાવે છે. કોઇ પણ પરિસ્થિતિ મનને વિચલિત ના કરે એનું ધ્યાન રાખો. સભાનપણે સમયને અનુસરવું બહુ જરૂરી છે.

જીવનમાં અગત્યની બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો અને સંતુલન જાળવો. જીવનમા બનતી ઘટનાઓની પ્રતિક્રિયા આપતાં જીવવા કરતાં અગત્યની બાબતોને કેન્દ્રિત રાખી જીવન વ્યતિત કરો.

જીવનને સરળ બનાવો.

‘ના’ કહેતાં શીખો. જીવનમાં ઘણી અણગમતી પ્રવૃત્તિ અને સમયનો બગાડ અટકી જશે:)

મૃત્યુશૈયા પર છો એવી ભાવના કેળવો. જ્યારે માણસ અંતિમ ક્ષણોમાં હોય ત્યારે જે સહુથી અગત્યની બાબત છે એ કરશે. અને એ પણ સમયનો સહેજ પણ બિનજરૂરી બગાડ કર્યા સિવાય. આપણે જો આ ભાવના હંમેશ માટે રાખીએ તો સમયનો બગાડ અટકી જશે.

એક બહુ સામાન્ય હકીકત છે કે, જીવનના 80% પરિણામો 20% કાર્યોની નીપજ હોય છે. બાકીના 80% કાર્યોમા ઘણો વધારે સમય વ્યતિત થતો હોય છે.

સમયની ચોરી કરતાં શીખો. આજનાં ધમાલિયાં જીવન માટે આ બહુ અગત્યતા ધરાવે છે. જે લોકો સમય ન હોવાની ફરિયાદ કરતાં હોય છે એ જ સહુથી વધુ સમયનો બગાડ કરતાં હોય છે. જે લોકો વ્યસ્ત જીવન ગાળે છે,એ લોકો સમયની ચોરી કરીને પણ મહત્વનાં કાર્યોને અગત્યતા આપવાનું ભૂલતાં નથી.

6. નિઃસ્વાર્થ ભાવે સેવા કરો

જ્યારે માણસ સેવામાં નિઃસ્વાર્થ ભાવના કેળવે છે, ત્યારે એ આધ્યાત્મિક પંથ પર ઘણી મોટી પ્રગતિ સાધે છે. ગીતામાં ભગવાને ઠેર ઠેર આવી ભાવના કેળવવાની ભલામણ કરી છે. ભગવાન એવું પણ કહે છે કે દરેક કાર્ય મને અર્પણ કરીને કર, એનું ફળ પણ મને જ અર્પણ કરો. હું તને પાપમુક્ત કરવાનું વચન આપું છું. હું તને મુક્તિ આપી મારા સાન્નિધ્યમાં રાખવાનું વચન આપું છું.

સારું જીવન સારા યોગદાનથી મેળવાય છે.

જે મદદ માંગે છે એને અવશ્ય કરો.

બીજાને જીવનને ઉન્નત બનાવવાથી આપણે જીવનનાં એક સર્વોચ્ચ પરિમાણને પામી શકીએ છીએ.

7. વર્તમાનને અપનાવો

વ્યક્તિનો મોટા ભાગનો સમય ભવિષ્યના આયોજનમાં, એનાં સપનાં જોવામાં અને ભૂતકાળને વાગોળવામાં જ વ્યતિત થઇ જાય છે. માણસ વર્તમાનને માણવાનું તો જાણે ભૂલી જ જાય છે.

“આ પળ”માં જીવો.

તમારા બાળકનું બાળપણ જીવો. બાળકમાં જીવનને જોવાને આગવી, સરળ અને નિઃસ્વાર્થ દ્રષ્ટિ હોય છે. એને જે સીધું છે એ દેખાય છે. એ કોઇ બીજો દ્રષ્ટિકોણ નહિ કેળવે. એ કોઇ બીજો ખોટો વિચાર નહિ કરે.

દરેક દિવસ જીવનનો છેલ્લો દિવસ છે એવું ગણીને જીવો. જો આવું માનીને જીવી શકાય તો જીવનમાં બહુ મોટો પલટો આવી જાય.

ભવિષ્યનું ઘડતર કરો. આપણું ભવિષ્ય કોઇ બીજું ઘડતું નથી, ઘડી શકે નહિ.

આ સાત સુત્રો જીવન ઘડતરમાં બહુ મોટા સહાયક થઇ શકે એમ છે. આપણા આઇ.ક્યુ. કરતાં “હું કરી શકીશ” એવી ભાવના વધુ અગત્યની છે. આ ભાવના જીવન સાર્થક કરવા માટેનું મોટું પ્રેરણાસ્તોત્ર બની શકે એમ છે. શરીર, મન અને આત્માની શક્તિ/ક્ષમતામાં વધારો કરો. એને મુક્ત થવા દેવું જરૂરી છે. વિચારોને વિસ્તૃત કરો. બહુ વાસ્તવવાદી કે ગણતરીબાજ બનવા કરતાં જીવનમાં જે કરવું છે એ કરો. જ્ઞાન મેળવવા કરતાં વિચારશીલતાં કેળવવી વધુ અગત્યની છે.

આપના પ્રતિભાવ જણાવશો. આ સિધ્ધાંતો અમલમાં મુકવાની હિંમત કેળવીને એના પ્રયોગોનું પરિણામ શું આવે છે એ મને જરૂરથી જણાવશો. હું પણ આ અને આના જેવા બીજાં સારાં સિધ્ધાંતો પ્રમાણે જીવન જીવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો છું.

stri

મુદ્રા – ચીરાગ પટેલ Feb 17, 2008

મુદ્રા – ચીરાગ પટેલ Feb 17, 2008

1. જ્ઞાન મુદ્રા

પધ્ધતી: પહેલી આંગળીનું ટેરવું અંગુઠાના ટેરવા સાથે અડાવેલું રાખો. બાકીની આંગળીઓ સીધી રાખો.

વીશેશતા: મગજની કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે. પીચ્યુટરી અને એંડોક્રીન ગ્રંથીઓને વ્યવસ્થીત રાખે છે. એકાગ્રતા વધારે છે અને અનીદ્રાપણું દુર કરે છે. માનસીક રોગ, ઉન્માદ, ક્રોધ અને હતાશાને દુર કરે છે.

સમય: ગમે તે સમયે, ગમે તે સ્થીતીમાં કરી શકાય છે.

2. પૃથ્વી મુદ્રા

પધ્ધતી: ત્રીજી આંગળીનું ટેરવું અંગુઠાના ટેરવા સાથે અડાવેલું રાખો. બાકીની આંગળીઓ સીધી રાખો.

વીશેશતા: શારીરીક નબળાઈ દુર કરે છે. વજનમાં વધારો કરે છે. ત્વચાના સૌન્દર્યમાં વધારો કરે છે. શરીરને કાર્યક્ષમ રાખે છે.

સમય: ગમે તે સમયે કરી શકાય છે.

3. વરુણ મુદ્રા

પધ્ધતી: ચોથી આંગળીનું ટેરવું અંગુઠાના ટેરવા સાથે અડાવેલું રાખો. બાકીની આંગળીઓ સીધી રાખો.

વીશેશતા: પાણીના અભાવે થતી બીમારીથી બચાવે છે. પેટના દર્દોમાં રાહત આપે છે. સ્નાયુના સંકોચનમાં રાહત આપે છે.

4. વાયુ મુદ્રા

પધ્ધતી: પહેલી આંગળીનાં ટેરવાને અંગુઠાના મુળ સાથે અડાવીને, અંગુઠાને એ આંગળી પર મુકીને દબાવો. બાકીની આંગળીઓને સીધી રાખો.

વીશેશતા: વાયુના અસંતુલનથી ઉભા થતાં રોગો સામે રક્ષણ આપે છે. ર્હ્યુમેટીઝમ, આર્થ્રાઈટીસ, ગાઉટ, લકવો જેવા રોગો દુર કરે છે. સર્વાઈકલ સ્પોંડીલાઈસીસ, ચહેરાનો લકવો, ગરદનની અકડનમાં રાહત આપે છે. પેટમાં ગેસની તકલીફ દુર કરે છે.

સમય: 45 મીનીટ સુધી કરવાથી 12-24 કલાકમાં ઉપર વર્ણવેલ પરીસ્થીતીમાં આરામ આપે છે. 2 મહીના સુધી નીયમીત કરવાથી, ખુબ જ ફાયદો થાય છે.

5. શુન્ય મુદ્રા

પધ્ધતી: બીજી આંગળીને વાળીને સીધી રાખો, અને એના ઉપર અંગુઠો રાખી દબાવો. બાકીની આંગળીઓ સીધી રાખો.

વીશેશતા: શરીરની નબળાઈ દુર કરે છે. કાનનો દુઃખાવો 4-5 મીનીટમાં દુર કરે છે. જન્મજાત ના હોય એવા બહેરાપણામાં અને મન્દબુધ્ધીને રાહત આપે છે.

સમય: રોજ 40 થી 60 મીનીટ કરો.

6. સુર્ય મુદ્રા

પધ્ધતી: ત્રીજી આંગળીને વાળીને સીધી રાખો, અને એના ઉપર અંગુઠો રાખી દબાવો. બાકીની આંગળીઓ સીધી રાખો.

વીશેશતા: થાયરોઈડ ગ્રંથીને વ્યવસ્થીત રાખે છે. વજન ઘટાડવામાં અને કોલેસ્ટેરોલને ઘટાડવામાં ઉપયોગી છે. અધીરાઈપણું દુર કરે છે. અપચાની તકલીફને દુર કરે છે.

સમય: રોજ બે વખત 5 થી 15 મીનીટ કરો.

7. પ્રાણ મુદ્રા

પધ્ધતી: ત્રીજી અને ચોથી આંગળીનાં ટેરવા સાથે અંગુઠાનું ટેરવું અડાવેલું રાખો. બાકીની આંગળીઓ સીધી રાખો.

વીશેશતા: કાર્યક્ષમતા વધારે છે. થાક અને વીટામીનના અભાવને સુધારે છે. આંખોની કાર્યક્ષમતા વધારે છે. આંખના રોગો દુર કરે છે. રોગપ્રતીકારક શક્તી વધારે છે.

સમય: ગમે તે સમયે, ગમે તે સ્થીતીમાં કરી શકાય છે.

8. અપાન મુદ્રા

પધ્ધતી: બીજી અને ત્રીજી આંગળીનાં ટેરવા સાથે અંગુઠાનું ટેરવું અડાવેલું રાખો. બાકીની આંગળીઓ સીધી રાખો.

વીશેશતા: પાચકગ્રંથીઓને સતેજ રાખે છે. ડાયાબીટીસ, હરસ, બન્ધકોશમાં રાહત કરે છે. મળશુધ્ધી લાવે છે.

સમય: રોજ 45 મીનીટ કરો.

9. હ્રદય મુદ્રા

પધ્ધતી: પહેલી આંગળી વાળીને સીધી રાખો, એના પરથી બીજી અને ત્રીજી આંગળીનાં ટેરવાં અંગુઠાનાં ટેરવાને અડે એ રીતે ગોઠવો. ચોથી આંગળી સીધી રાખો.

વીશેશતા: હ્ર્દયરોગમાં ‘સોર્બીટેલ’ જેવું કામ કરે છે. શરીરમાંથી વાયુ દોશ દુર કરે છે. હ્રદયને મજબુત બનાવે છે.

સમય: રોજ 15 મીનીટ બે વખત કરો.

10. લીંગ મુદ્રા

પધ્ધતી: બન્ને હાથની આંગળીઓ એકબીજામાં ભીડાવી દો. ડાબો અંગુઠો સીધો રાખો. જમણા હાથની પહેલી આંગળી અને અંગુઠો ડાબા અંગુઠાની આજુબાજુ રહે તેમ ગોઠવો.

વીશેશતા: શરીરમાં ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે. ફેફસાને મજબુત બનાવે છે. અતીશય ઠંડી અને બ્રોંકાઈટીસ દુર કરે છે. શરીરને બળવાન બનાવે છે.

સમય: ગમે ત્યારે કરી શકાય. પુરતી ગરમી ઉત્પન્ન થાય એટલે આ મુદ્રા બન્ધ કરવી.

stri

શ્રી પ્રતાપ હાઈસ્કુલ, વાંસદા – ચીરાગ પટેલ Feb 11, 2008

શ્રી પ્રતાપ હાઈસ્કુલ, વાંસદા – ચીરાગ પટેલ Feb 11, 2008

બે અઠવાડીયા પહેલાં એકાએક મને ગુગલ.કોમ પર શ્રી પ્રતાપ હાઈસ્કુલ, વાંસદા ‘સર્ચ’ કરવાનો વીચાર આવ્યો, અને મારા સાનન્દાશ્ચર્યે મને sphsvansda.com વેબસાઈટ જોવા મળી. વેબસાઈટ પર ઘુમતાં મને જાણે ભુતકાળ સજીવન થતો લાગ્યો. એક લાગણીની ડોર, જે 1991 બાદ સંતાઈ ગઈ હતી, એ ફરી સજીવન થતી લાગી. મેં ઈ-મેલથી સમ્પર્ક સાધ્યો, અને હીનેશ – જે મારા બાળપણનો મીત્ર છે- નો જવાબ પણ આવી ગયો! હીનેશે મને કંઈક સંદેશો આપવા વીનંતી કરી. અને, આ છે મારો જવાબ!

શીલ્પી જેમ અણઘડ પથ્થરની શીલા પર ટાંકણાંથી અદ્ભુત શીલ્પકામ કરે છે, એ જ પ્રમાણે પ્રતાપ હાઈસ્કુલનાં ગુરુજનોએ મને ઘડવામાં બહુ મોટો ફાળો આપ્યો છે. મારી યાદદાસ્ત એટલી સાબુત નથી (માહીતીના ઓવરફ્લોથી થોડી ડીફ્યુઝ થઈ ગઈ છે:)); એટલે જે ગુરુજનનું નામ યાદ ના રહ્યું હોય તેઓ માફી આપશો. પરમાર સાહેબ, વીદ્યાબેન, બારૈયાસહેબ, ચૌહાણસાહેબ, સોમાસાહેબ, રમીલાબેન, મગનસાહેબ, પ્રેમલસાહેબ, જાદવસાહેબ, સુશીલાબેન, સુમીત્રાબેન, ઠાકોરસાહેબ, ભારતીબેન – જેવા ગુરુજનોનો આજનો ચીરાગ ઘડવામાં ઘણો મોટો ફાળો રહ્યો છે. સર્વે ગુરુજનોને વંદન અને આશીર્વાદની અપેક્ષા.

શીક્ષકો જ્યારે જ્યારે કોઈ શીખ આપતાં હોય છે, ત્યારે ત્યારે સદ્વીચારનું એક બીજ પોતાની જાણ બહાર ઉભું કરતાં હોય છે. જ્યારે આ બીજ મોટા વટવૃક્ષ તરીકે ફાલે છે, ત્યારે તે વૃક્ષનું જીવન તો સાર્થક થાય જ છે, પરંતું તે શીક્ષક પણ પોતાનાં જીવનને સાર્થક કરી જાય છે. એટલે, આપણે બધાંએ ગુરુજનોને હંમેશા આદર આપવો અને તેમની શીખને સમજવા પ્રયત્ન કરવો જ. એમાંજ આપણાં વીદ્યાર્થીજીવનની સાર્થકતા છે.

આપણે દરેકે આપણી સંસ્કૃતીનો પણ પુરતો આદર કરવાની જરુર છે. સંસ્કૃતી આપણા વીચાર-આચારનું મુળીયું છે. એ જો ભુલી જઈશું તો આપણું અસ્તીત્વ જોખમાશે. દરેકે પોતાના ધર્મ અને સંસ્કૃતી મુજબ રોજ પ્રાર્થના કરવી અને જે તે ઉત્સવોમાં સમ્પુર્ણ આનન્દથી ભાગ લેવો અત્યંત જરુરી છે.

માત્ર સનાતનધર્મને માનનાર જ નહીં, પરંતુ મુસ્લીમ, ખ્રીસ્તી, પારસી દરેકે રોજેરોજ 10-15 મીનીટનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. તમને ખબર હશે જ કે મહમ્મદ પયગમ્બરસાહેબ કે જીસસને આત્યંતીક ધ્યાનથી જ સત્યની પ્રાપ્તી થઈ હતી. એટલે, આપણે દરેકે ધ્યાન કરવું જ જોઈએ. તમે ૐ કે એવા કોઈ પણ મંત્ર કે નામથી ધ્યાન કરી શકો અથવા પ્રભુના કોઈ પણ સ્વરુપનું ધ્યાન કરી શકો. મેં નાનપણથી ધ્યાનની જે ટેવ પાડી છે, એ હજુ પણ ચાલુ જ છે. ધ્યાનથી આપણી મનની શક્તી કેન્દ્રીત થાય છે અને યોગ્ય દીશામાં વળે છે. જો ધ્યાનનો સમય ના મળતો હોય તો એવું વીચારો કે સવારે આપણે જેમ સ્નાન વગર બહાર નથી જતાં એમ જ ધ્યાન કર્યા વગર પણ બહાર ના જવાય.

નીયમીત કસરત કરવાની ટેવ પાડો. સુર્યનમસ્કાર કે એવી બીજી કોઈ પણ કસરત ભુલ્યા વગર અચુક કરો. પ્રાણાયામ કરી શકો તો સોનામાં સુગન્ધ ભળે. યોગ્ય વ્યક્તીનું માર્ગદર્શન લઈને તમે રોજ પ્રાણાયામ કરો. મુસ્લીમ કે ખ્રીસ્તી મીત્રોને પણ વીનંતી કે, ધર્મને વચ્ચે લાવ્યા વગર પ્રાણાયામ/કસરત/ધ્યાન કરશો. જે વસ્તુ કુદરતે મફતમાં આપી છે એનો ઉપયોગ કરીએ તો જ આપણે સાચા ગુજરાતી કહેવાઈએ (કોઇ ગુજરાતી મફત વસ્તુ છોડે?). અને રમત પણ ખુબ રમો. ક્રીકેટ, વોલીબોલ, ફુટબોલ, બેડમીંટન વગેરે ભરપુર રમો. રમવાથી શરીર કેળવાશે.

ખુબ વાંચો. પુશ્કળ વાંચો. સતત વાંચો. જ્યારે સમય મળે ત્યારે વાંચો. વીવીધ વીશયો પર વાંચન કરો. રોજ માત્ર 10 પાનાં વાંચશો તો પણ વર્શમાં 3650 પાનાં અર્થાત 10 મોટી ચોપડીઓ તમે વાંચી શકશો. મારા બાળપણમાં હું લગભગ 5000 ઉપરાંત પુસ્તકો વાંચી શક્યો હતો. આવું વાંચન આપણી દ્રશ્ટીને વીશાળ બનાવે છે. દરેક બાબતને સમજવાનો અભીગમ કેળવે છે. ઘણાં મીત્રોને ફીલ્મી સામયીકો વાંચવા ગમતાં હોય છે. સરસ! એ પણ વાંચો. એકવાર વાંચવાની ટેવ પડશે એટલે આપોઆપ નવાનવા વીશયોને વાંચવાનો અભીગમ કેળવાશે. સાથે ટીવી જોવું પણ જરુરી છે. ટીવી પર ક્રીકેટ જોવા ઉપરાંત ડીસ્કવરી, નેશનલ જ્યોગ્રાફીક વગેરે ચેનલ જોવાની ટેવ પાડો. કમ્પ્યુટર શીખો અને એનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાની ફરજ સમજો. કમ્પ્યુટર દરેકે દરેક વીદ્યાર્થીએ શીખવું ખુબ જ જરુરી છે. 21મી સદીમાં કમ્પ્યુટર એ જીવનનો અભીન્ન ભાગ છે.

આપણને દરેકને કોઈ બાબતનો શોખ હોય છે. એ શોખને આગળ વધારવાની કોશીશ કરો. જ્યારે આપણે શોખનું કામ કરતાં હોઈએ છીએ ત્યારે આપણું મગજ ચોક્કસ રસાયણોનો સ્ત્રાવ કરે છે, જે શરીરને ખુબ જ ફાયદાકારક હોય છે. અને બીજો મોટો ફાયદો એ કે, શોખ આપણને જીવન માણવાલાયક બનાવે છે. (ઘણીવાર શોખ આર્થીકરીતે પણ ફાયદો કરાવી આપે છે.)

જે તે ભણવાના વીશયો છે એમાં ખુબ જ મહાવરો કરો. એક સીધ્ધાંતને સમજવા માટે એના 10-15 ઉદાહરણ કરવા જરુરી છે, તો જ એ સીધ્ધાંત આત્મસાત થશે. પછી તમારે ગોખવું નહીં પડે. એ માટે ‘આળસ’ છોડવી એ પાયાની શરત છે. આવી રીતે દરેક વીશયો તૈયાર કરશો તો પરીક્ષા વખતે વધુ વાંચવું નહીં પડે. તમને આશ્ચર્ય થશે કે, મારી યાદશક્તી સારી ન હોવાથી, ઘણીવાર ગુજરાતી કવીતા યાદ રાખવા હું એના નીયમ બનાવતો હતો. ઘણીવાર મારા માર્ક્સ કપાવાનું કારણ મારી યાદશક્તીએ આપેલો દગો જ રહ્યું છે. છતાંપણ હું 90% માર્ક્સ જાળવી શક્યો છું એનું કારણ, જે તે વીશયને આત્મસાત કરવા માટેની મહેનત છે.

આગળ વધવા માટે તમે તમારી જાત સાથે જ સ્પર્ધા કરો. તમારો અંતરાત્મા જો તમારી મહેનતથી સંતોશ પામે તો તમે જગ જીત્યા!

આટલું કરશો અને સારી આદતો કેળવશો તો દુનીયાના કોઈ પણ ખુણામાં તમે તમારી સુગન્ધ પ્રસરાવી શકશો, અને સમાજને મદદરુપ થઈ શકશો.

દરેકમાં રહેલાં પરમ અંશને વન્દન. પ્રણામ.

stri

મેમરી અને સ્ટોરેજ – ચીરાગ પટેલ Jan 30, 2008

મેમરી અને સ્ટોરેજ – ચીરાગ પટેલ Jan 30, 2008

કમ્પ્યુટરમાં સીપીયુ (CPU) જેવો જ અગત્યનો ભાગ છે – સ્ટોરેજ (storage) અથવા મેમરી (memory). મેમરીના જુદાં જુદાં પ્રકાર છે અને મેમરી વગર સીપીયુ કામ કરી શકતું નથી! (જો કે, આપણો ઉપલો માળ ખાલી હોય તો પણ કામ તો કરે જ છે…). સ્ટોરેજ એટલે માહીતીના જથ્થાનો સંગ્રહ કરતો ભાગ (આપણા સ્ટોરેજમાં જંકફુડ વધારે હોય છે. કમ્પ્યુટર જો એવું કરવા લાગે તો આપણે એને ઉઠાવીને ફેંકી દઈએ.). આ સ્ટોરેજ 1 અને 0માં માહીતી સંગ્રહે છે, એટલે એનાં સેલ સ્વીચની માફક ચાલુ-બંધ હોય એ પ્રમાણે 1 અને 0 એવું ગણવામાં આવે છે. ભવીષ્યમાં એક ઈલેક્ટ્રોન બરાબર આવી એક સ્વીચ થાય એવા કમ્પ્યુટર આવશે ત્યારે કમ્પ્યુટરનું કદ ઘણું જ નાનું થઈ જશે. (અને જો ક્વાર્કને સ્વીચ તરીકે વાપરીયે તો!!!)

પ્રાયમરી સ્ટોરેજ (Primary Storage) એટલે એવું સ્ટોરેજ જે પ્રોસેસર સીધું જ વાપરી શકે. એમાં મુખ્યત્વે પ્રોસેસરનાં રજીસ્ટર, કૅશ, અને રૅમ (RAM- Random Access Memory)નો સમાવેશ થાય છે. આ બધી મેમરી પાવર જાય એટલે ભુંસાઈ જાય છે (કાશ, સ્ત્રીઓની યાદશક્તી આવી હોત…). એટલે, એને વોલેટાઈલ (volatile) મેમરી કહે છે. કમ્પ્યુટરમાં જ્યારે કોઈ એપ્લીકેશન કે ઓપરેટીંગ સીસ્ટમ ચાલુ હોય ત્યારે આ ત્રણેય પ્રકારની મેમરી વપરાતી હોય છે. બાયોસ-રોમ (BIOS-ROM કે ROM-BIOS) તરીકે ઓળખાતી મેમરી પણ વપરાય છે. આ મેમરી નોન-વોલેટાઈલ (Non-volatile) હોય છે. નોન-વોલેટાઈલ મેમરી કમ્પ્યુટરને વીજળી ના મળે તો પણ બધી માહીતી સંગ્રહી રાખે છે (જેથી પુનર્જન્મ વખતે કામ લાગે…). રજીસ્ટર અને કૅશ એ પ્રોસેસરની અંદર હોય છે. આજના બધાં સીપીયુ L1 અને L2 કૅશ તરીકે જાણીતી યુક્તી વાપરીને માહીતીની અતીઝડપી આપ-લે કરતાં હોય છે (એ વીશે ફરી ક્યારેક ચર્ચા કરીશું).

રોમ મેમરી એના નામ પ્રમાણે ખાલી વાંચવા નથી હોતી (ROM – Read Only Memory). પરંતું, એને લખવા માટે લાંબું કાંતવું પડે છે, એટલે જવલ્લે જ લખાતી માહીતી એના પર રાખવામાં આવે છે.

સેકંડરી સ્ટોરેજ (Secondary Storage) મોટે ભાગે કાયમી માહીતીનો સંગ્રહ કરે છે. સીપીયુ આ સ્ટોરેજ સાથે પ્રાયમરી સ્ટોરેજ વડે જ માહીતીની આપ-લે કરી શકે છે (બૉસને મળતાં પહેલાં સેક્રેટરી સાથે વાત કરવી જરુરી છે. વળી, આ સેક્રેટરી ટુંકામાં ટુંકી યાદશક્તી ધરાવે એ ખુબ જ જરુરી છે.). સેકંડરી સ્ટોરેજમાં હાર્ડ ડીસ્ક (Hard Disc), સીડી (CD – Compact Disc), ડીવીડી (Digital Video Disc), ટેપ ડ્રાઈવ (Tape Drive), ફ્લોપી ડીસ્ક (Floppy Disk), ઝીપ ડ્રાઈવ (ZIP Drive), યુએસબી ડ્રાઈવ (USB – Universal Serial Bus Drive) વગેરેનો સમાવેશ કરી શકાય. આ બધી સ્ટોરેજની ક્ષમતા ખુબ જ હોય છે. મોટે ભાગે, ફાઈલના સ્વરુપે અહીં બધી માહીતી સંગ્રહાય છે.

ટર્શરી સ્ટોરેજ (Tertiary Storage) એક મોટા પુસ્તકાલય સમાન હોય છે. એમાં ઑટોમેટીક મશીનથી ઘણી બધી ડ્રાઈવ સીસ્ટમ સાથે અટૅચ કે ડીટૅચ થતી હોય છે.

ઑફલાઈન સ્ટોરેજ (Offline Storage) કમ્પ્યુટરથી છુટું પાડી શકાય છે. પેન-ડ્રાઈવ કે જે યુએસબી પર ચાલે છે, ફ્લૉપી, સીડી, ડીવીડી, ફ્લૅશ વગેરે આના ઉદાહરણ છે (ચલતી કા નામ ગાડી?).

સ્ટોરેજના આ પ્રકારો પર વીગતે ચર્ચા ફરી કરીશું.

stri

અલગારી ઝરણું – ચીરાગ પટેલ Jan 18, 2008

અલગારી ઝરણું – ચીરાગ પટેલ Jan 18, 2008

નાજુક ડોરને જાળવું જતનથી, એને તપાસી જોઉં તો ખરો;
લાગણી છુપાવુ એવી શાને, હૈયાને વલોવી જોઉં તો ખરો.

યાદ તારી ના આવી, ગોધુલીઓ અને રાતો વીતી અસ્ખલીત;
અસ્તીત્વને હલબલાવ્યું જે, સાદ પરીચીત સુણ્યો હર્ષાન્વીત.

આ ઝરણું અલગારી છે, પર્વતની ટોચે હરી દર્શન કરતું એવડું;
સાથી-સંગાથી સંગ મસ્તીમાં વહેતું, અંતરમાં અમી સંતાડતું.

રસ્તે સખીની યાદ પામતાં, ધોધમાર વહેતું ખડકો પર ઉલ્લાસે;
એ હવે પામ્યું નવો આકાર, મનુજ રુપે થયું અવતરીત પ્રકાશે.

આવી મળી સખી પણ મનુજ રુપે, દ્વાર ઉઘડ્યાં જુનાં ફરી;
અંતરતો મળ્યાં જ, દેહ પણ સરીખો જેવો પામ્યાં એ ફરી.

આદતો સદંતર જુદી થઈ, સંગાથીઓ નવાં ભળ્યાં જીવને;
એક થવાની ઝંખના થઈ, અધરોથી અભીવાદન પામીને.

અનોખા એક તલનો, થયો સ્પર્શ બીજાના અનુપમ તલ સાથે;
ઘર્ષણ થયું અનુપમ, પ્રસ્ફુલ્લીત થયું બેઉ અસ્તીત્વ એકસાથે.

એકની લાગણીનો બાંધ તુટ્યો, વહ્યો કરોડો અંશાણુંઓ સરીખો;
સમાયો બીજાના ગર્ભ-આકાશે, સમાવ્યો બાંધ એકમેવ સરીખો.

તલનું ઘર્ષણ થયું શાંત, ના રહી કોઈ બીજી અધુરી દૈહીક એષ્ણા;
સખી, સાથે વીહરીએ હવે, અનંતનાં ખેડાણે, એ જ છેલ્લી તૃષ્ણા.

stri

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૫ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૫ – ચિરાગ પટેલ
(originally published at: http://webgurjari.in/2018/03/02/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_5/)

पू. २.८.५ (१९८) इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिन्द्रमर्केभिरर्किणः । इन्द्रं वाणीरनूषत ॥

સામના સાધકોએ, ગાવા યોગ્ય બૃહદ સામની સ્તુતિઓથી ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કર્યા. એ જ રીતે યાજ્ઞિકોએ મંત્રોચ્ચારણ દ્વારા ઇન્દ્રની પ્રાર્થના કરી છે.

આ શ્લોકમાં “ગાવા યોગ્ય બૃહદ સામ”નો ઉલ્લેખ છે. સામવેદનો ઉલ્લેખ ગાઈ શકાય એવા વેદ તરીકે થાય છે. એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે સામવેદના રચનાકાળમાં ભારતમાં સંગીતની પદ્ધતિનો વિકાસ થઈ ગયો હોવો જોઈએ. આગળ ઉપર એક શ્લોકમાં છંદનો ઉલ્લેખ પણ આવે છે. વળી, સંગીતની કે ગાનની ઉપાસના કરનારા સાધકોની અલગ શાખા હોવાનો પણ અહીં ઉલ્લેખ છે. મંત્રદ્વારા યજ્ઞ કરનારા સાધકો અને ગાન દ્વારા ઉપાસના કરનારા સાધકોના અલગ વર્ગ હોવા જોઈએ.

 

पू. २.१०.७ (२१०) धानावन्तं करम्भिणमपूपवन्तमुक्थिनम् । इन्द्र प्रातर्जुषस्व नः ॥

હે ઇન્દ્ર! અમારામાંથી ધારણાવાળા પ્રાણનું નિયંત્રણ કરનારા પ્રશસ્ત ઈંદ્રિયોવાળા સ્તુતિ વચનવાળાને પ્રાતઃકાળમાં પ્રિય બનાવ.

આ શ્લોકમાં સવારે ધ્યાન, પ્રાણાયામ, ઇન્દ્રિય સંયમ અથવા પ્રત્યાહાર, અને સ્તુતિ કે પ્રાર્થના નું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. આપણે અષ્ટાંગ યોગના રચયિતા પતંજલિને જાણીએ છીએ, જે કદાચિત 2500 વર્ષ પહેલાં થઈ ગયા. પરંતુ, યોગની પ્રણાલી સામવેદ કાળમાં પ્રચલિત હશે એનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ આ શ્લોકમાં છે.

 

पू. २.१०. ८ (२११) अपां फेनेन नमुचेः शिर इन्द्रोदवर्तयः । विश्वा यदजय स्पृधः ॥

સર્વે સ્પર્ધકોને પરાજિત કર્યા બાદ ઇન્દ્રે રોગના માથાને જળના ફીણથી તોડ્યું.

આ શ્લોકમાં કોઈ પણ નકારાત્મક સ્થિતિ કે વૃત્તિને દૂર કરવા યોગ્ય કાર્યનું સતત પુનરાવર્તન કરવા નિર્દેશ કરાયો હોય એમ જણાય છે. જળમાં ફીણ ઉત્પન્ન કરવા એનું મંથન કરવું પડે છે.

 

पू. २.११.१ (२१४) आ व इन्द्रं कृविं यथा वाजयन्तः शतक्रतुम् । मंहिष्ठं सिन्च इन्दुभिः ॥

જેમ અન્ન ઇચ્છુક ખેતરમાં પાણી સીંચે છે, તેમ બળના ઇચ્છુક મહાન ઇન્દ્રને સોમરસથી સિંચીએ છીએ.

આ શ્લોકમાં ખેતીની પદ્ધતિનો નિર્દેશ છે. સામવેદ કાળમાં અન્નના ઉત્પાદન માટે ખેતી અને સિંચાઈની સુનિયોજિત પદ્ધતિ વિકસી ચુકી હશે.

 

पू. २.११.३ (२१६) आ बुन्दं वृत्रहा जातः पृच्छाद्विमातरम् । क उग्राः के ह श्रृण्विरे ॥

જન્મતાં જ બાણથી વૃત્રને મારનાર ઇન્દ્રે માતાને પૂછ્યું, અન્ય પ્રસિદ્ધ વીર કોણ છે?

આ શ્લોકમાં ઇન્દ્ર પોતાના જન્મની સાથે જ શક્તિસંપન્ન હશે એમ જણાવાયું છે. વળી, નવજાત ઇન્દ્ર બાણ વડે વૃત્રનો સંહાર કરવા પણ સક્ષમ છે. નવજાત ઇન્દ્રમાં વાક શક્તિ પણ છે જેનાથી તે પોતાની માતાને પ્રશ્ન કરે છે. શું અહીં પુરાણોમાં આવતી દેવો અને અસુરોની વાર્તાનો સંદર્ભ છે? પૂર્વાપરના બીજા શ્લોકોથી આ શ્લોક જુદો પડે છે. અનેક ઠેકાણે આવો અનુભવ સામવેદનો અભ્યાસ કરનારને થશે.

સામવેદમાં પ્રવાહિતા નહિ જાળવવાનું કારણ શું હશે? રચયિતાઓ કોઈ અગત્યની વાત તરત ખ્યાલ ના આવે એ માટે આવું કરવા પ્રેરાયા હશે? અથવા આ વેદ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરામાં સાંગોપાંગ મૂળ સ્વરૂપે નહિ જળવાયો હોય?

 

पू. २.११.९ (२२२) इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् । समूढमस्य पांसुले ॥

આ વિશ્વને વિષ્ણુએ ત્રણ પગલાંથી માપ્યું. એમના ધૂળવાળા પગમાં સમસ્ત સંસાર સમાયેલો છે.

આ શ્લોકમાં ફરી પુરાણમાં આવતી વામન અવતારની વાતનો ઉલ્લેખ છે. વામન અવતારમાં વિષ્ણુએ ત્રણ પગલામાં પૃથ્વી, સ્વર્ગ અને પાતાળને સમાવી લીધાં હતાં. ભાગવતમાં ઉલ્લેખ છે કે પ્રભુના જમણા પગના અંગુઠામાં આપણું બ્રહ્માંડ રહેલું છે. આ શ્લોકમાં સામવેદના ઋષિ પણ આવી જ વાત કરે છે. એવું માની શકાય કે, આવા શ્લોકમાં કોઈ પૂર્વેની ઘટનાનો ઉલ્લેખ ઋષિ કરે છે અને પછી પુરાણોમાં એને વિસ્તૃત કરી વર્ણવે છે?