stri

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ

(originally published at: http://webgurjari.in/2018/04/27/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_atharvashira-upnishad/)

મેં 2018 માર્ચની 2જી તારીખે એક લેખ વાંચ્યો. એમાં સુવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક સ્ટિવન હૉકિંગે જણાવ્યું હતું કે, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ થઈ એની પહેલા શું હતું એ તેઓ જાણે છે! એ લેખ આ લિન્ક પાર વાંચી શકાશે : https://www.livescience.com/61914-stephen-hawking-neil-degrasse-tyson-beginning-of-time.html) હૉકિંગના કહેવા મુજબ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ સમયે એ એક અણુ સમાન હતું. ઉર્જા અને ઉષ્માના એ અતિ સઘન કણમાં ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમો અને સમય અસ્તિત્વમાં નહતા. મહાવિસ્ફોટની ક્ષણ પહેલા સમય અનંતપણે શૂન્ય તરફ અગ્રેસર હતો એટલે એ સમયે કોઈ અનુભવગમ્ય કે દર્શનીય અવસ્થા નહતી. એ વિષે વિચારવાનો કોઈ અર્થ નથી!

આ લેખ વાંચતા જ મને અથર્વશિર ઉપનિષદ યાદ આવી ગયું. આ ઉપનિષદમાં બહુ સચોટ રીતે બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવી છે. હૉકિંગનું 2018 માર્ચ 14ના રોજ અવસાન થયું અને આ લેખ મારી તેમને અંજલિરૂપ છે.

અથર્વશિર કે અન્ય ઉપનિષદો ક્યારે લખાયા હશે એ કોઈ ચોક્કસપણે કહી શકતું નથી. પરંતુ, સામાન્ય માન્યતા મુજબ ઉપનિષદો 2500-3000 વર્ષો પહેલાં અસ્તિત્વમાં આવ્યા હશે. આપણે જાણીએ છીએ કે, પ્રાચીન ઋષિઓએ પોતાના શિષ્યોને વેદોની સરળ સમજૂતી રૂપે ઉપનિષદો કહ્યાં હતાં. એટલે, આ મૌખિક પરંપરા તો 5000-6000 વર્ષ પુરાણી પણ હોઈ શકે!

અથર્વશિર ઉપનિષદ અથર્વશિરસ અથવા અથર્વશિર્ષ ઉપનિષદ તરીકે પણ ઓળખાય છે. એમાં કુલ 7 કંડિકાઓ સ્વરૂપે રુદ્રનું વર્ણન છે. એના દરેક વિશેષણો રુદ્રને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આપણે આ દરેક શબ્દોમાંથી અમુક શબ્દોનું આધુનિક વિજ્ઞાન પ્રમાણે રસદર્શન કરીએ.

મૂળ સંસ્કૃતમાં અથર્વશિર ઉપનિષદ: http://www.dharmicscriptures.org/Atharvashira%20Upanishad.pdf

 

1. રુદ્ર ક્ષર અને અક્ષર છે.

આપણે જાણીએ છીએ કે આ વિશ્વમાં સઘળું નાશવંત છે. આપણે ઇન્દ્રિયોથી જે અનુભવી શકીએ છીએ એ સર્વે નાશવંત છે અને જન્મ-મૃત્યુના વિષચક્રથી બંધાયેલ છે.

સૂક્ષ્મ કક્ષાએ ઉર્જા અને પ્રાથમિક કણો છે. આ સર્વેનું વિવિધ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરણ થતું રહેતું હોય છે પણ એમનો નાશ નથી થતો! બ્રહ્માંડના પ્રારંભિક વિસ્ફોટ પહેલા સમયનું પણ અસ્તિત્વ નહતું. પરંતુ, એ સ્થિતિમાં ઉર્જા કે પ્રાથમિક કણો એક અણુ સ્વરૂપે હતાં અને એ જ બ્રહ્માંડનું બીજ હતું. આ બીજ એ પહેલાના બ્રહ્માંડમાંથી બન્યું હોવું જોઈએ. આ તર્કને આગળ વધારતાં આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે, મૂળ અક્ષર તત્વ હશે કે જે મૂળ તત્વ હશે જે દરેક સર્જનનું મૂળ છે.

 

2. આઠ ગ્રહો અને પ્રતિગ્રહો રુદ્ર છે.

પ્રાચીનકાળથી ભારતીય વેદાંગ જ્યોતિષમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ, શુક્ર, મંગળ, શનિ, ગુરુ અને પૃથ્વી એમ આઠ ગ્રહો, અને ચંદ્રગ્રહણ તથા સૂર્યગ્રહણના કાલ્પનિક છાયાબિંદુઓને રાહુ-કેતુ જેવા પ્રતિગ્રહોરૂપે ગણના કરવામાં આવી છે. અથર્વશિર ઉપનિષદની બીજી કંડિકા આનું સમર્થન કરે છે. એ પ્રાચીન સમયના લોકો દ્વારા કોઈ પ્રચલિત સાધનો વિના સૂર્ય, ચંદ્ર, પૃથ્વી સિવાયના ગ્રહોનું અવલોકન કરી એમને અન્ય તારાઓથી અલગ ગણવા એ સાચે જ આશ્ચર્ય પમાડે છે.

 

3. ૐકાર સર્વવ્યાપી અને અનંત છે. અને એ રુદ્ર છે.

ૐ ઉચ્ચાર કરવા જિહવા, કંઠ, દંત કે તાલુનો ઉપયોગ થતો નથી. ૐના તરંગોનો વર્ણપટ બ્રહ્માંડના પશ્ચાદભૂના તરંગોના વર્ણપટને મળતો આવે છે. ૐનો ઉચ્ચાર આથી સ્વયંભૂ છે એમ કહી શકાય. એથી ૐને આદિનાદ કહી શકાય. જ્યાં નાદ છે ત્યાં ઉર્જા છે. એટલે, ૐને આદિઉર્જા પણ કહી શકાય. એટલે, આપણે એવું પણ કહી શકીએ કે જે અક્ષર તત્વ છે એ ૐ છે. વળી, આ કંડિકામાં જણાવ્યા મુજબ ૐ દરેક અણુને સાંકળતો એવો સર્વવ્યાપી છે.

 

4. ૐકાર સર્વવ્યાપી છે, કારણ કે જેમ તલમાં તેલ નિહિત હોય છે એ રીતે એ આ બ્રહ્માંડના દરેક પદાર્થ અને જીવમાં અવ્યક્તરૂપે વ્યાપ્ત છે. ૐકાર અનંત છે, કારણ કે એને ઉચ્ચારતા એનો કોઈ આરંભ કે અંત નથી જણાતો. ૐકાર અત્યંત ધવલ છે, કારણ કે એ સ્વયં પ્રકાશિત છે અને દરેકને પ્રકાશ આપે છે.

આ કંડિકામાં જણાવેલા આ ત્રણ ગુણધર્મો વિશિષ્ટ છે. એ ત્રણેય આપણે પ્રાથમિક કણ માટે પણ પ્રયોજી શકીએ છીએ. બ્રહ્માંડનો દરેક કણ તરંગરૂપે પણ વર્તન કરતો હોય છે. એટલે, દરેક કણને ધ્વનિ અને પ્રકાશ હોય છે એવું આપણે કહી શકીએ; ભલે, પછી આપણે એ ધ્વનિ કે પ્રકાશનો અનુભવ કરવા સક્ષમ ના હોઈએ! એટલે, જયારે આપણે ૐનો ઉચ્ચાર કરીએ ત્યારે આપણા શરીના અણુએઅણુના તરંગો સાથે આપણે તદ્રુપ થઇ શકીએ છીએ! એ ઉચ્ચાર આપણને આદિ બ્રહ્માંડ સાથે એકરૂપ કરી દે છે!

 

5. અગ્નિ, વાયુ, જળ, ભૂમિ અને આકાશ ભસ્મ છે.

જયારે કોઈ પદાર્થ બળે છે ત્યારે એના અવશેષ રૂપે ભસ્મ બને છે. પ્રાચીન ભારતીય માન્યતા મુજબ આ બ્રહ્માંડ પાંચ મૂળભૂત તત્વોનું બનેલું છે – પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ. આ કંડિકામાં જણાવ્યા મુજબ પંચતત્વો ભસ્મ છે. ભસ્મ હોવાનો અર્થ એ થયો કે આ તત્વો કોઈ મૂળભૂત તત્વોના જ્વલનના પરિણામરૂપ છે. એવું કેવી રીતે હોઈ શકે? એક ઉદાહરણ જોઈએ. સમુદ્રનું પાણી ગરમ થવાથી એની વરાળ બને છે. એ વરાળના વાદળો બંધાઈ પ્રવાહીસ્વરૂપે પાણી પાછું વરસે છે! એટલે કે, મૂળભૂત પંચતત્વો સાચે જ મૂળભૂત હોવા જોઈએ અને પોતે જ પોતાના અવશેષરૃપે હોવા જોઈએ!

 

6. આ વિશ્વ અગ્નિરૂપ રૂદ્રથી બન્યું છે. જયારે રુદ્ર નિદ્રા શરણ થાય છે ત્યારે સઘળું નાશ પામે છે. અક્ષરથી કાળ જન્મે છે. કાળ અક્ષરને વિસ્તૃત કરે છે અને સર્વવ્યાપી બનાવે છે. રુદ્ર શ્વાસ લે છે એટલે તમ જન્મે છે. તમથી આપઃ બને છે. રુદ્ર પોતાની આંગળી વડે આપઃને ઘૂમાવે છે એટલે જાડું અર્થાત શિશિર બને છે. રુદ્ર એને વધારે ઘૂમાવે છે એટલે એ ફીણ જન્માવે છે. ફીણમાંથી અંડ બને છે. અંડમા બ્રહ્મા ઉદ્ભવે છે. બ્રહ્મા વાયુને જન્મ આપે છે. વાયુથી ૐકાર જન્મે છે. ૐકારથી સાવિત્રી જન્મે છે. સાવિત્રીથી ગાયત્રી જન્મે છે. અને ગાયત્રી લોકને જન્મ આપે છે.

 

આપણું વિશ્વ પ્રથમ મહાવિસ્ફોટથી ઉત્પન્ન થયું છે. આ છઠ્ઠી કંડિકામાં એ સમગ્ર પ્રક્રિયા ઘણી વિસ્તારથી વર્ણવી છે. ઉર્જા, ઉષ્મા અને દ્રવ્યથી ઘનિષ્ઠ થયેલો અણુ એ આ બ્રહ્માંડનું બીજ છે. આ બીજ ચોક્કસપણે અવિનાશી એવું અક્ષર તત્વ હશે જે સમયના આરંભ પહેલેથી અસ્તિત્વમાં હોવું જોઈએ. જયારે સમય શરુ થયો ત્યારે એ બીજ ફૂલવાનું શરુ થયું હશે. આ કંડિકામાં અંત પણ કહેવાયો છે. જયારે સમયનો અંત આવે છે ત્યારે વિશ્વ નાશ પામે છે અને રહી જાય છે બીજ જેમાંથી જવું વિશ્વ જન્મે છે.

જયારે બીજમાંથી સમયનો આરંભ થાય છે ત્યારે ડાર્ક મૅટર અને ડાર્ક એનર્જી અસ્તિત્વ ધરાવે છે જે સર્વવ્યાપી છે. આ ઉર્જા અને પદાર્થ વલોવાય છે અને પ્રવાહી બને છે. આવું પ્રવાહી ગાઢું થવાથી ફીણ બને છે. આ ફીણમાંથી બ્રહ્માંડ બને છે. બ્રહ્માંડમાં ભયંકર ઉષ્માને લીધે માત્ર વાયુસ્વરૂપે પદાર્થ હોય છે. વાયુનું મૂળભૂત તત્વમાં રૂપાંતરણ થાય છે. એનાથી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે. પ્રકાશના તરંગો ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે. અને ધ્વનિ તરંગો શમવાથી ઘન સ્વરૂપે પદાર્થ અસ્તિત્વમાં આવે છે.

આધુનિક વિજ્ઞાન બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વનું આટલું ઝીણવટભર્યું હજુ વર્ણવી નથી શક્યું! આ ઉપનિષદના રચયિતા ઋષિ પાસે આવું જ્ઞાન હોવું ઘણાં જ આશ્ચર્યની વાત છે!

stri

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૬ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૬ – ચિરાગ પટેલ
(Originally published at http://webgurjari.in/2018/03/30/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_6/)

पू. ३.१३.६ (२३८) तरणिरित्सिषासति वाजं पुरन्ध्या युजा । आ व इन्द्रं पुरुहूतं नमे गिरा नेमिं तष्टेव सुद्रुवम् ॥

જેમ કુશળ શિલ્પી સારી રીતે ચાલવા ચક્રને ગોળાઈ પ્રદાન કરે છે એમ પાર કરવા સમર્થ સાધક બુદ્ધિથી વિવેક પ્રાપ્ત કરવા પ્રયાસ કરે છે. હે યાજકો! તમારે માટે ઇન્દ્રની સ્તુતિઓથી અમે એવા જ નમ્ર બનીએ છીએ.

આ શ્લોકમાં ત્રણ વિગતો ધ્યાન ખેંચે છે. 1) સામવેદ કાળમાં ચક્રનો ઉપયોગ 2) ચક્રની ગોળાઈ માટેનું કૌશલ્ય એ સમયમાં ઉપલબ્ધ હોવું 3) ચક્રને ગોળાઈ આપવા માટે શિલ્પી પાસે યોગ્ય કૌશલ્ય હોવું!

 

पू. ३.१४.२ (२४४) य ऋते चिदभिश्रिषः पुरा जत्रुभ्य आत्रुदः । सन्धाता सन्धिं मघवा पुरुवसुर्निष्कर्ता विह्युतं पुनः ॥

જે ઇન્દ્ર ગળાના વહેતા લોહી અને અંગોને સાધન વિના પણ જોડી દે છે તે ઐશ્વર્યવાન કપાયેલા ભાગોને પણ ફરી જોડી દે છે.

આપણે ચરક અને સુશ્રુતને જાણીએ છીએ અને તેમના શલ્ય ચિકિત્સાના સાધનોને પણ જાણીએ છીએ. આ શ્લોકમાં ઋષિ આયુર્વેદની એ શલ્ય ચિકિત્સાનો સંદર્ભ લે છે, અને એવું જણાવે છે કે, એવા સાધનો વિના પણ લોહી વહેતું અટકે છે, તેમજ કપાયેલા અંગોને પણ સાધનો વિના જોડી શકાય છે! એવું કહી શકાય કે, સામવેદ રચના કાળમાં ચિકિત્સાની એવી પદ્ધતિ પણ વિકસી હશે જેમાં સાધનોની જરૂર પડે એવી સ્થિતિમાં એ સાધનો વિના ઉપચાર કરી શકાય.

 

पू. ३.१४.३-४ (२४५-२४६) आ त्वा सहस्त्रमा शतं युक्ता रथे हिरण्यये । ब्रह्मयुजो हरय इन्द्र केशिनो वहन्तु सोमपीतये ॥ आ मन्द्रैरिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः । मा त्वा के चिन्नि येमुरिन्न पाशिनोऽति धन्वेव तां इहि ॥

હે ઇન્દ્ર! સુવર્ણ રથમાં મંત્રથી જોડાતાં હજારો શ્રેષ્ઠ ઘોડા આપની સાથે સોમપાન માટે લઈને આવો. જેમ પ્રવાસી અટક્યા વિના મરૂપ્રદેશને સત્વરે પાર કરી લે છે, તેમ હે ઇન્દ્ર આનંદદાયક મોર પંખ જેવા, રોમયુક્ત ઘોડાની સાથે અવરોધો દૂર કરતા આવો. બાંધનારા આપને અટકાવી નહિ શકે.

આપણે અહીં બે શ્લોકને એકસાથે તપાસીએ. અહીં ઈન્દ્રનું નામ છે પણ વર્ણન સૂર્યનું છે. હજારો સોનેરી કિરણોરૂપી ઘોડાઓ પર સવાર થઈ ઇન્દ્રને ઋષિ સોમપાન માટે બોલાવે છે. વળી, એ કિરણો સાત રંગના બનેલા છે એવો આડકતરો નિર્દેશ પણ અહીં છે.

 

पू. ३.१५.५-६ (२५७-२५८) प्र व इन्द्राय बृहते मरुतो ब्रह्मार्चत । वृत्रंहनति वृत्रहा शतक्रतुर्वज्रेण शतपर्वणा ॥ बृहदिन्द्राय गायत वृत्रहन्तमम् । येन ज्योतिरजनयन्न्रुतावृधो देवं देवाय जाग्रुवि ॥

સેંકડો ધારવાળા વજ્રથી વૃત્રને હણનાર સો યજ્ઞ કરનાર ઇન્દ્રને, હે યાજકો! સ્તોત્ર સંભળાવો. હે યાજકો! ઇન્દ્ર નિમિત્તે વૃત્રનો વિનાશ કરનારા, બૃહદ સામનું ગાન કરો. એના વડે યજ્ઞના વિશેષજ્ઞ વિદ્વાનોએ દિવ્યજગૃતિ લાવનાર જ્યોતિ ઉત્પન્ન કરી છે.

ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કરવા સો અશ્વમેધ યજ્ઞો કરવા પડે એવો પુરાણોમાં ઉલ્લેખ છે. એનો અહીં નિર્દેશ જોવા મળે છે. વળી, માત્ર ઇન્દ્ર નહિ પણ બૃહદ સામનું ગાન પણ વૃત્રનો નાશ કરે છે. જો આપણે દધીચિ એટલે દહીંના અંગો એવો અર્થ લઈએ અને એને એક રુપકરૂપે જોતા ધોળાં વાદળોનો સમૂહ ગણી શકાય. એમાંથી ઉત્પન્ન થતી વીજળી એ વજ્ર ગણીએ. વળી, ઇન્દ્રને સૂર્ય તરીકે સમજીએ તો એના કિરણો પણ વજ્ર કહી શકાય. અને વૃત્ર એટલે અંધકાર કે અજ્ઞાન. ઉપરના બે શ્લોકોને આપણે આ સંદર્ભમાં જોઈએ તો રૂપકો સમજાય એમ લાગે છે.

 

पू. ३.१५.१० (२६२) यदिन्द्र नाहुषीष्वा ओजो नृम्णं च कृष्टिषु । यद्वा पञ्चक्षितीनां द्युम्नमा भर सत्रा विश्वानि पौंस्या ॥

હે ઇન્દ્ર! સંગઠિત પ્રજામાં જે પરાક્રમ છે, પાંચ વર્ગોમાં જે ધન છે, એવું જ ઐશ્વર્ય અમને આપો. એકતાથી ઉત્પન્ન થતી શક્તિ અમને મળે.

સામવેદ કાળના સમાજજીવનમાં પાંચ વર્ગ હોવાનો અહીં નિર્દેશ છે. આપણે ચાર વર્ણો જાણીએ છીએ પણ પાંચ વર્ગ એટલે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને નિષાદ ગણી શકીએ. વળી, પાંચ મહાભુતો એટલે કે પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ પણ ગણી શકાય. ઋષિ પાંચે વર્ગોની શક્તિ સંગઠિત થઈ, સમૃદ્ધિ મેળવવાની ઈચ્છા રાખે છે. અનેકતામાં એકતા અને એક રાષ્ટ્ર કે પ્રદેશમાં સંગઠન શક્તિના મહત્વનો નિર્દેશ કરતો આ શ્લોક અનોખો છે. સામવેદમાં આ શ્લોક મુક્યો છે ત્યાં સુધી ક્યાંય સામાજિક કે રાજકીય સંદર્ભનો શ્લોક આવતો નથી.

stri

અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ – ફેબ્રુઆરી 19, 2018

અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ – ફેબ્રુઆરી 19, 2018

નામ પ્રમાણે જ આ ઉપનિષદ અથર્વવેદથી પ્રભાવિત છે.
દરેક ઉપનિષદ શાંતિપાઠના શ્લોકથી શરુ થાય છે. અથર્વશિર ઉપનિષદનો શાંતિપાઠ છે:
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाग्‍ँसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायूः ।|
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
હે દેવ! અમે કાન દ્વારા કલ્યાણકારી વાતો સાંભળીએ, આંખો દ્વારા કલ્યાણકારી દ્રશ્ય જોઈએ. અમે હૃષ્ટપુષ્ટ અંગો અને શરીર દ્વારા ઈશ્વરે આપેલા પૂર્ણ આયુષ્યને દેવહિતનાં કાર્યોમાં વિતાવીએ.
મહાન કીર્તિસમ્પન્ન ઇન્દ્ર અમારું કલ્યાણ કરો. સર્વજ્ઞ પૂષા અમારું કલ્યાણ કરો. જેની ગતિ રોકી ના શકાય એવા ગરુડ તથા બૃહસ્પતિ અમારું કલ્યાણ કરો.

પ્રથમ કંડિકામાં રુદ્ર પોતે કોણ છે એનો જવાબ આપે છે. એ મુજબ, રૂદ્ર એક છે, એમના સિવાય કોઈ નથી. દરેક દિશાઓ, દરેક કાળ, જે પણ આપણી કલ્પનામાં કે વાસ્તવિકતામાં છે એ બધું જ રુદ્ર છે.

દેવો બીજી કંડિકામાં રુદ્રને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સ્કંદ, ઇન્દ્ર, વાયુ, અગ્નિ, સૂર્ય વગેરે દેવોરૂપી ગણે છે. અહીં ચંદ્ર, આઠ ગ્રહ અને પ્રતિગ્રહ એવા ત્રણ જુદા શબ્દો પ્રયોજાયા છે જે પણ રુદ્રના રૂપ છે. વળી, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ વિશ્વ અને સત્ય તેમ જ સર્વસ્વરૂપ પણ રુદ્ર જ છે.

ત્રીજી કંડિકામાં ભૂઃ એટલે પૃથ્વીને રુદ્રની નીચેનો લોક, ભુવઃ એટલે અંતરિક્ષને મધ્ય અને સ્વઃ એટલે આકાશને ઉપરનો લોક કહ્યાં છે. વળી, રુદ્ર એક જ છે પણ ભ્રમને લીધે બે કે ત્રણ જણાય છે. રુદ્ર ચંદ્ર અને સૂર્યથી પહેલા ઉત્પન્ન થયેલા સૂક્ષ્મ પુરુષ છે. રુદ્ર જ વિશ્વનું સર્વે હિત કરનારા, અક્ષર, પ્રજાપતિઓ દ્વારા સ્તુત્ય, સૂક્ષ્મ, સૌમ્ય પુરુષ છે. દરેકના હૃદયમાં જીવનરૂપી પ્રાણ, સંવેદનરૂપ દેવો અને આત્મારૂપે રુદ્ર બિરાજે છે.હૃદયમાં રહેતા રુદ્ર ત્રણેય માત્રાઓ (અ, ઉ, મ)થી પર છે. તેમનું મસ્તક હૃદયની ઉપર અને નીચે પગ છે. એમનું મસ્તક એ જ ૐકાર છે.

ચોથી કંડિકામાં ૐકારના વિશેષણોની વ્યાખ્યા છે.
ૐકારને ઉચ્ચારિત કરવા શ્વાસ ઉપર ખેંચવો પડે છે એટલે રુદ્રને “ૐકાર” કહે છે.
ઋક, યજુ, સામ, અથર્વાઙગિરસ અને બ્રાહ્મણોને પ્રણામ કરવા એનો ઉપયોગ થાય છે એટલે “પ્રણવ” કહેવાય છે.
અવ્યક્તરૂપે સમસ્ત સૃષ્ટિમાં વ્યાપ્ત હોવાને લીધે એને “સર્વવ્યાપી” કહે છે.
એનો ઉચ્ચાર કરતા ક્યાંય એનો અંત જણાતો નથી એટલે “અનંત” છે.
ગર્ભ, જન્મ, વ્યાધિ, ઘડપણ અને મરણથી યુક્ત સંસાર ભયથી તારનાર છે એટલે “તારક” છે.
સ્વયંપ્રકાશિત હોવાથી એ “શુક્લ” છે.
એનું ઉચ્ચારણ કરવાથી એ સૂક્ષ્મરુપ થઈ સ્થાવર સ્થાનોમાં વાસ કરે છે એટલે “સૂક્ષ્મ” છે.
એનું ઉચ્ચારણ અજ્ઞાનમય સમગ્ર કાયાને પ્રકાશિત કરે છે એટલે “વિદ્યુત” છે.
એ પર (અવ્યક્ત), અપર (વ્યક્ત) અને પરાયણ (એકબીજામાં ઓતપ્રોત) છે એટલે “પર” અને એ ત્રણેયને વિશાળતા પ્રદાન કરનાર બૃહત છે એટલે “બ્રહ્મ”; આમ “પરબ્રહ્મ” છે.
સમસ્ત પ્રાણીઓમાં અને દરેક દિશાઓમાં વ્યાપ્ત હોવાથી “એક” છે.
સામાન્ય લોકો માટે જાણવા અઘરા પણ ઋષિઓ માટે સહજ હોવાથી એ “રુદ્ર” છે.
સમસ્ત દેવો અને શક્તિઓ પર પોતાનું પ્રભુત્વ રાખે છે એટલે “ઈશાન” કહેવાય છે.
જ્ઞાન ઇચ્છુક ભક્ત આપનું ભજન કરે છે અને આપ એને વાક શક્તિ આપી, કૃપા વરસાવો છો. પોતે સમસ્ત ભાવોનો ત્યાગ કરીને આત્મજ્ઞાન અને યોગથી પોતાની મહિમામાં સ્થિર રહો છો એટલે “મહેશ્વર” કહેવાઓ છો.
આને રુદ્ર ચરિત્રનું વર્ણન કહે છે.

પાંચમી કંડિકામાં કહ્યા પ્રમાણે, રુદ્ર સહુથી પહેલા અસ્તિત્વમાં આવ્યા. સંચિત કર્મોને બુદ્ધિ દ્વારા રુદ્રમાં અર્પિત કરવાથી પરમાત્માનું એકત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. ૐની લાલ વર્ણની પ્રથમ માત્રા બ્રહ્માની છે, કૃષ્ણ વર્ણની બીજી માત્રા વિષ્ણુની છે, પીળા વર્ણની ત્રીજી માત્રા ઈશાનની છે. શુદ્ધ સ્ફટિક વર્ણની ચોથી અર્ધમાત્રા સમસ્ત દેવોનારૂપે અવ્યક્ત બની આકાશમાં રહે છે. એની ઉપાસનાથી કર્મ બંધનો દૂર થઈ મુક્તિ મળે છે. અગ્નિ, વાયુ, જળ, પૃથ્વી અને આકાશ રૂપ અને ગુણથી મુક્ત ભસ્મરૂપ છે. પશુપતિ રુદ્રની બ્રહ્મરૂપ ભસ્મ મુક્તિ આપનારી છે.

છઠ્ઠી કંડિકામાં રૂદ્રનો મહિમા અને બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ સમજાવી છે. અગ્નિરૂપ રુદ્રમાથી સમસ્ત વિશ્વ ઉત્પન્ન થયું છે. અગ્નિ, જળ, ઔષધિઓ, વનસ્પતિઓ દરેકમાં રુદ્ર છે. શિવ અને શક્તિ અર્થાત “દ્વિધા” તેમ જ સત, રજ, અને તમ અર્થાત “ત્રિધા” દ્વારા રુદ્ર સંચાલન કરે છે.અનેક પગવાળા એટલે કે અનેક પ્રકારની ક્રિયાશીલતાવાળા અને એક મસ્તકવાળા એટલે કે એક સંકલ્પ ધારિત રુદ્ર દરેક ભૂતમાં વ્યાપ્ત છે.

અક્ષરથી સમય ઉત્પન્ન થાય છે જેનાથી એ વ્યાપક બને છે. આવા રુદ્ર જયારે શયન કરે છે ત્યારે સર્વેનો સંહાર થાય છે.રુદ્ર જયારે શ્વાસ લે છે ત્યારે તમ ઉત્પન્ન થાય છે. તમથી પ્રવાહી ઉત્પન્ન થાય છે. રુદ્ર આંગળી ફેરવી એ પ્રવાહીને ગાઢું કરે છે. એ ગાઢ પ્રવાહી એટલે કે શિશિરમાં ફીણ ઉત્પન્ન થાય છે.ફીણથી ઈંડુ અને ઇંડામાંથી બ્રહમાની ઉત્પત્તિ થાય છે. ત્યારબાદ બ્રહ્માથી વાયુ, વાયુથી ૐકાર, ૐકારથી સાવિત્રી (પ્રકાશ તરંગો), સાવિત્રીથી ગાયત્રી (પદાર્થ) અને ગાયત્રીથી લોકોનો ઉદ્ભવ થાય છે.

સાતમી કંડિકાના જણાવ્યા પ્રમાણે આ અથર્વશિર ઉપનિષદનું પઠન કરી દ્રઢ કરવાથી વ્યક્તિ ૐકારરૂપ બની સત્યને પ્રાપ્ત કરે છે.

stri

રંગ વૈભવ – ચિરાગ પટેલ નવેમ્બર 15, 2017

રંગ વૈભવ – ચિરાગ પટેલ નવેમ્બર 15, 2017

મૌન ભર્યા દિવસમાં રાતનાં સ્વપ્ન ઘોળ્યાં
રાતી લાગણીઓના નાના ફૂલડાં ખીલ્યાં

ઝરમર વરસતી સાંજનાં શમણાં ફરી ઊગ્યાં
અધખુલ્લી ઉષામાં ઘેનના “દીપ” પ્રગટ્યાં

પ્રેમનો આસવ તારી આંખમાં ઘૂઘવાતો
સદ્યસ્નાત હું ચોફેર રાગ-રંગમાં પથરાતો

અનોખી પળના આભલાં સઘળે વિખરાતાં
અસ્તિત્વના સંચારે સહુ એકમાં પડઘાતા

છે ઉર્ધ્વમૂળ ઉર્ધ્વગતિનું ધ્રુવીકરણ
અકથ્ય ઊર્મિએ હીંચતું અંતઃકરણ

સમયના રેતકણ આગિયા થઈ ઉડતાં
કોઈ ચમકે કોઈ અડાબીડમાં ખોવાતાં

શક્તિ છે તો શિવ છે ‘ને છે દ્વૈતભાવ
જગત છે તો બ્રહ્મ છે ‘ને છે અદ્વૈતભાવ

હળવેકથી તન-મન-આતમ ભીંજાતાં
ટહુકો કરે “રોશની” સહુને પખાળતાં

stri

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૧ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૧

– ચિરાગ પટેલ

(originally published at http://webgurjari.in/2017/10/24/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_samved_1/)

ગીતામાં કૃષ્ણ પોતાની વિભૂતિઓના વર્ણનમાં કહે છે કે, वेदानां सामवेदोऽस्मि (૧૦.૨૨). ચારેય વેદોમાં પ્રમુખ તો ઋગ્વેદ છે, પરંતુ એનો સાર જેને ગાઈ શકાય એવા ગીત સ્વરૂપે સામવેદમાં છે. આપણે આ લેખમાળાની શરૂઆત સામવેદરૂપી રત્નથી કરીશું.

સહુપ્રથમ પૂર્વાર્ચિક નામે સંગ્રહિત છ અધ્યાય જોઈશું. સંસ્કૃતમાં એક જ શબ્દના અનેક અર્થ જોવા મળે છે અને મારો ઝુકાવ સ્વાભાવિકરીતે ભૌતિક અર્થ તરફ રહેશે.

પૂ. ૧.૧.૧. અર્થાત પૂર્વાર્ચિકના પહેલા અધ્યાયના પહેલા ખંડના પહેલા શ્લોકમાં પ્રથમ શબ્દ “અગ્ન” છે. અગ્નિ એટલે યજ્ઞનો અગ્નિ કે જઠરાગ્નિ. અગ્નનો અર્થ પ્રકાશક કે સર્વવ્યાપક કરવામાં આવે છે. સમગ્ર વિશ્વમાં વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો વ્યાપ્ત છે. જ્યાં આપણી કે આપણા શોધેલાં યંત્રોની નજર પહોંચે છે એ સર્વે સ્થળે વિદ્યુતચુંબકીય અને પ્રકાશના તરંગોનો વ્યાપ છે. એટલે અગ્ન શબ્દ પાછળ રહેલો ભાવાર્થ આપણે જોઈ શકીએ છીએ. એ જ શ્લોકમાં આગળ ઋષિ કહે છે કે સ્વયંને તારી ભેટ આપવા મારા હૃદયમાં આવ. એટલે આપણી અંદર શરીરમાં પણ એ જ પ્રકાશ કે વિદ્યુત ચુંબકીય તરંગો રહેલાં છે.

પૂ. ૧.૧.૨ આ શ્લોકમાં અગ્નિને સમસ્ત વિશ્વના દરેક યજ્ઞના હોતા તરીકે સંબોધિત કરવામાં આવ્યા છે. આપણા બ્રહ્માંડમાં દરેક પ્રાકૃતિક ઘટનાઓ જેવી કે હાઇડ્રોજન વાદળમાંથી તારાઓ અને ગ્રહો વગેરે બનવું, દરેક અવકાશી પદાર્થોની એકબીજા સાથેની પ્રતિક્રિયાઓ કે એમની આંતરિક પ્રક્રિયાઓ, વગેરેના કારણરૂપે કે પરિણામરૂપે અગ્નિ જ હોય છે.

પૂ. ૧.૧.૯ આ શ્લોકમાં અગ્નિને વિશ્વના આધાર અને વહનકર્તા કહ્યા છે. વળી, અરણી મંથન દ્વારા સ્થિરચિત્તવાળા તેમને પુષ્કરમાં પ્રગટ કરે છે. અહીં વિશ્વનો અર્થ સજીવ સૃષ્ટિ લઈએ તો સૂર્ય સજીવ સૃષ્ટિનો આધાર ગણી શકાય. પ્રકાશના કિરણો ઉર્જાના વહન દ્વારા સજીવ સૃષ્ટિનો આધાર બને છે. અરણી મંથન એટલે શ્વાસોચ્છવાસની પ્રક્રિયા દ્વારા પુષ્કર એટલે હૃદયને શુદ્ધ લોહી મળે છે અને સમગ્ર શરીરમાં પહોંચી એ જીવનનો આધાર બને છે.

પૂ. ૧.૨.૩ આ શ્લોકમાં અગ્નિમાં આહુતિઓથી વાયુના દળ ફરી ઉપસ્થિત થાય છે એવો ઉલ્લેખ છે. અહીં આપણે વર્ષાચક્રનો સંદર્ભ જોઈ શકીએ છીએ.

પૂ. ૧.૨.૬. અને પૂ. ૧.૨.૭ શ્લોકમાં હિંસારહિત યજ્ઞની વાત મુકવામાં આવી છે. એ સમયે માત્ર હિંસક યજ્ઞો જ થતા હશે એ જરૂરી નથી. વળી, પૂ.૧.૨.૭ શ્લોકમાં અશ્વનો ઉલ્લેખ છે. જે કાળમાં સામવેદની રચના થઈ એ સમયે પાલતુ ઘોડાઓ હશે.

પૂ. ૧.૨.૮ શ્લોકમાં “ઔર્વ” શબ્દ જોવા મળે છે. એનો અર્થ પૃથ્વીના પેટાળના ગંધક, પોટાશ જેવા ખનિજ તત્ત્વો કરવામાં આવે છે. એનાથી પેટાવાતા અગ્નિનો સૂચક શબ્દ “ભૃગુવત” ત્યાર બાદ આવે છે. આનો અર્થ એ થયો કે સામવેદના રચનાકાળમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયાથી અગ્નિ પેટાવવાની પદ્ધતિ પ્રચલિત હશે.

પૂ. ૧.૨.૧૦ અહીં સૂર્યને દ્યુલોકથી ઉપર, સ્વયંપ્રકાશિત અને પ્રાચીન તેજને સમાવિત કરનાર કહ્યા છે. દ્યુલોક એટલે આકાશથી પણ ઉપર. સ્વયંપ્રકાશિત વિશેષણ અચંબિત કરે એમ છે. પૃથ્વી પર રહેનાર એ કાળના મનુષ્યો સૂર્ય સ્વયંપ્રકાશિત છે એવું કેવી રીતે જાણી શક્યા હશે? વળી, સૂર્ય પ્રાચીન તેજને સમાવનાર છે. આ પ્રાચીન તેજ કદાચ બ્રહ્માંડનું મૂળ કે બિગ બેંગનું સૂચક હોય એમ નથી લાગતું?

stri

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન – પૂર્વભૂમિકા– ચિરાગ પટેલ

(Originally published at: http://webgurjari.in/2017/10/17/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts-curtain-raiser/)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન – પૂર્વભૂમિકા – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય વેદો/વેદાંત/પુરાણો પર અઢળક લેખો/વિવેચનો/પુસ્તકો અનેક ભાષામાં લખાયા છે. અનેક વિદ્વાનોએ આ શાસ્ત્રોમાં ખેડાણ કર્યું છે. હું એવો વિદ્વાન કે શાસ્ત્રોમાં પારંગત નથી. વળી, હું સંસ્કૃત ભાષા પણ અલ્પ માત્રામાં સમજી શકું છું. પરંતુ, વર્ષોથી એક જિજ્ઞાસુ તરીકે અમુક શાસ્ત્રોનો મેં અભ્યાસ કર્યો છે એટલે પોતાને હું શાસ્ત્રોના અભ્યાસુ તરીકે ચોક્કસ ઓળખાવું છું.

અમુક તથ્યો વિષે વાંચતાં અને વિચારતાં અનેકવાર નવાઈ પામી ગયો છું કે, હજારો વર્ષો પહેલાં એવો વિચાર કે આચાર કેવી રીતે શક્ય બન્યા હશે? હું પોતે વિજ્ઞાન/એન્જીનીયરિંગનો માણસ છું એટલે અમુક તથ્યોને એ દૃષ્ટિએ વિચારું છું. ઘણીવાર મેં મારી પાસે ઉપલબ્ધ પુસ્તકોમાં નોંધ કરી રાખી છે. લગભગ ૧૨ વર્ષના ભારતીય શાસ્ત્રોના અછડતા અલ્પ-અભ્યાસે મને નવી દૃષ્ટિ આપી છે. ઘણીવાર પ્રચલિત માન્યતાઓથી વિરુદ્ધ સત્ય મારા ધ્યાનમાં આવ્યાં છે. કોઈવાર મારો અભ્યાસ અલગ માર્ગે દોડ્યો છે. ઘણી બાબતોમાં મને શાસ્ત્રોમાં આલેખેલ માહિતી કવિની કલ્પના લાગી છે, તો ઘણી બાબતો અચંબો પમાડી ગઈ છે.

મને વ્હૉટ્સઍપ ને લીધે જોવા મળતાં અમુક વિડિયો કે નોંધમાં ભારતીય શાસ્ત્રોના ખોટા સંદર્ભ જોઈને દુઃખદ લાગણી થાય છે. લોકો “સૂંઠને ગાંગડે ગાંધી” બનીને જે “ધકેલ પંચા દોઢસો” કરે છે; એ સારું એવું મનોરંજન પૂરું પાડે છે અને દુઃખની લાગણી પણ જન્માવે છે. ભારતમાં જન્મેલા અનેક ભારતીયોને પોતાની સંસ્કૃતિના મૂળનું સહેજપણ જ્ઞાન નથી હોતું! આથી, મારીમતિમાં જેટલું સમાયું છે એ આ લેખમાળા રૂપે સહુની સાથે વહેંચવા જઈ રહ્યો છું.

દરેક લેખ માટે મારી રૂપરેખા આ પ્રમાણે રહેશે:

1) લેખની શરૂઆતમાં જે-તે પૌરાણિક/વૈદિક સાહિત્યના ગુજરાતી અનુવાદ હશે. એમાં મને અગત્યના લાગેલા શ્લોકના અનુવાદ લઈશ. સાથે મૂળ ગ્રંથમાંથી એનો સંદર્ભ અંક મૂકીશ, જેથી ઈન્ટરનેટ પર સંસ્કૃત/ઇંગ્લિશ/હિન્દી/ગુજરાતી વગેરે ભાષામાં ઉપલબ્ધ ગ્રંથ સાથે સરખાવી શકાય.

2) ઉપરોક્ત અનુવાદિત શ્લોકો વિષે જો ચર્ચા કરવા લાયક કોઈ મુદ્દો હશે તો એ ચર્ચીશ.

હું સંસ્કૃત ભાષા પૂરી સમજી શકતો નથી. એટલે, મારા અભ્યાસના મુખ્ય સ્રોત ત્રણ છે:

1) પંડિત રામ શર્મા લિખિત ચાર વેદ અને ૧૦૮ ઉપનિષદોનો અનુવાદ

2) http://www.sacred-texts.com/hin/index.htm પર ઉપલબ્ધ અનુવાદ

3) http://www.ancientvedas.com/ .

આ સર્વે સંદર્ભનો ઉપયોગ કરી હું મારું મનોમંથન રજુ કરીશ. મારો દૃષ્ટિકોણ અને તમારો દૃષ્ટિકોણ અલગ હોઈ શકે છે, એટલે એની ચર્ચા કરવી મને ગમશે. એ માટે કૉમેન્ટ મૂકી શકો અથવા મને chipmap@gmail.com પર ઈમેલ કરી શકો.

 

તો ચાલો શરૂ કરીએ ૨૪ ઑક્ટોબર, ૨૦૧૭થી, ૨૧મી સદીની વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ ભારતીય શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ!

stri

આદિશક્તિની આરતી – ચિરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 01, 2017

આદિશક્તિની આરતી – ચિરાગ પટેલ ઑક્ટોબર 01, 2017

જય મા જય આદિશક્તિ માતા
જય મા જય ભુવનેશ્વરી માતા

પ્રથમે શૈલપુત્રી વન્દું, છે નંદિવાહની માતા
ત્રિશૂલ કમલ શોભતા, લં મૂલાધાર માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

દ્વિતીયે બ્રહ્મચારિણી પૂજું, પદવાહની માતા
માળા કમંડળ સોહાતા, વં સ્વાધિષ્ઠાન માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

તૃતીયે ચંદ્રઘંટા ભજું, વાઘણવાહની માતા
અર્ધચંદ્ર શસ્ત્રો સજતાં, રં મણિપુર માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

ચતુર્થે કૂષ્માંડા યજું, સિંહણવાહની માતા
આદિશક્તિ આદિસ્વરૂપા, યં અનાહત માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

પંચમે સ્કંદમાતા નમું, સિંહવાહની માતા
ખોળે સ્કંદ રમંતા, હં વિશુદ્ધિ માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

ષષ્ઠે કાત્યાયનિ અર્ચુ, સિંહવાહની માતા
વરદ અભય ધરંતા, ૐ આજ્ઞા માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

સપ્તમે કાલરાત્રિ શરણું, ગર્દભવાહની માતા
અભય વરદ દાતા, આઙ સહસ્રાર માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

અષ્ટમે મહાગૌરી સ્મરું, વૃષભવાહની માતા
ડમરું ત્રિશૂલ સ્થાપતાં, ગૌર આભા માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

નવમે સિધ્ધિદાત્રી પ્રણમું, સર્વ ધારિણી માતા
શંખ ચક્ર ગદા પદ્મ સ્થિતા, આદિ પરાશક્તિ માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

જય મા જય નારાયણી માતા
જય મા જય ભવતારિણી માતા
જય મા જય ભુવનેશ્વરી માતા
જય મા જય આદિશક્તિ માતા

stri

દેવી ભાગવતનો એક અંશ

(દેવી ભાગવતનો એક અંશ જેમાં નિશુમ્ભાસુર મા અંબાને ઉદ્દેશીને જે સંવાદ કહે છે એ )

હે કમનીય નેત્રોવાળી સુન્દરી, કામ વીહ્વળ થયેલો હું તારા ગુલાબની પંખુડી સમાન રસીલા અધરોને ચુમવા આતુર છું.
હે સુન્દર મધ્યભાગવાળી, તારા પુષ્ટ સ્તનયુગ્મ પોતાના ભારથી જ લચી પડેલાં છે.
હે સુન્દર નીતમ્બવાળી સ્ત્રી, હું તારી કંચુકીની ઈર્ષ્યા કરું છું, કે જે મારો તારા સ્તનોને ચુમવાનો અધીકાર છીનવી રહી છે.
હે આકર્ષક નાભીપ્રદેશ ધરાવતી સુન્દરી, હું તારા કટીવસ્ત્રને મારો શત્રુ માનું છું. કેમ કે એ તારી કમળસમાન યોની પર શોભીત ભ્રમર સમાન તલબીન્દુને મારાથી છુપાવી રાખે છે.
હે હાથીની સુંઢ સમાન સુન્દર સાથળવાળી સ્ત્રી, હું તારા આશ્લેષને ઝંખું છું.

હે મૈથુનને પ્રીય માનનારી, હું તને કામક્રીડામાં જીતીને સુખશૈયામાં થાકેલી કરી દઈશ. તને હું નખથી લાલ શરીરવાળી, દાંતથી ખંડીત નીચલા હોઠવાળી, પરસેવાથી પલળેલી અને ઢીલા શરીરવાળી કરી દઈશ. તારા પાદપ્રહારથી આસોપાલવ જેવા મને નવપલ્લવીત કરી દે. બોલસરી વૃક્ષ જેવા મને તારા મુખથી મદીરાનો છંટકાવ કરીને આનન્દીત કર.

stri

જોગીડો – ચીરાગ પટેલ સપ્ટેમ્બર 13, 2008

જોગીડો – ચીરાગ પટેલ સપ્ટેમ્બર 13, 2008

રે જોગીડો ચાલ્યો આજે સાચી રાહ પર,
ભેખ ધર્યો અનોખો, રસ્તો પકડ્યો નવો.
રે જોગીડો…

મારી ડુબકી અતળ પાતાળે, મુલાધારે,
ત્યાં તો ભાત ભાતનાં મોતીડાં પામ્યો.
રે જોગીડો…

સ્વાધીષ્ઠાને બેઠાં કામ-કાંચનના મગર,
ડીલે ચોળી ત્યાગ-સત્યની હળદર બધી.
રે જોગીડો…

રવ રવ નરક રસ્તે, ભુખ-તૃષ્ણા મણીપુરે,
જપ-તપ કરતો પામે પાર નરપુંગવ.
રે જોગીડો…

શરુ થયો ઉર્ધ્વમાર્ગ જ્યારે ગયો અનાહતે,
આતમદર્શનની સીડી ચઢ્યો ચન્દનખાણ.
રે જોગીડો…

સર્વ સીધ્ધીનું કેન્દ્ર ઉમટે જ્યારે વીશુધ્ધે,
એનાથી આગળ વધ્યો એ રુપાની ખાણ.
રે જોગીડો…

ગોપાલદર્શન અવર્ણનીય જ્યારે આજ્ઞાએ,
સોનાની ખાણ રહે ત્યાં જોગીરાજ આખરે.
રે જોગીડો…

બ્રહ્મામૃતસાગરે મારી છેવટે ડુબકી સહસ્ત્રારે,
ભળી ગયો મહાસાગરમાં, તે-તે હું-હું, બધે.
રે જોગીડો…

મીઠાની પુતળી ભળી ગઈ સાગર-ઉંડાણે.
રે જોગીડે ભાળ્યો છેડો સાચી રાહ પર.

stri

એક અનેક એક શૂન્ય – ચિરાગ પટેલ નવેમ્બર 27, 2016

એક અનેક એક શૂન્ય – ચિરાગ પટેલ નવેમ્બર 27, 2016

હું મારા જીવનની અગત્યની ઘટનાઓની ઘટનાઓની નોંધ કરી રાખતો હોઉં છું. આજે જે ઘટનાનું વર્ણન કરવાનો છું એ કોઈ કારણસર મેં નોંધી નથી! વળી, આ ઘટનાને લગભગ દોઢ વર્ષ વીતી ગયું પછી એ આજે જણાવી રહ્યો છું!

સદ્ ગુરુ શ્રી જગ્ગી વાસુદેવની ઈનર એન્જીનીયરીંગ કોર્સમાં બતાવેલી ઈશા ક્રિયાનો અભ્યાસ મેં એપ્રિલ 25, 2015ને શનિવારે શરુ કર્યો. એ ક્રિયા સળંગ 45 દિવસ કરવાની હોય છે. કદાચિત 15માં દિવસે એટલે કે 10મી મે શનિવારે મને આ અનુભવ થયો હશે એવું હું અનુમાન કરું છું.

વહેલી સવારે ઉઠી મેં પારુલ સાથે ફેસટાઈમ પર વાત કરી. એ સમયે પારુલ અને સ્વરા વડોદરા હતાં.ત્યારબાદ સૂર્યનમસ્કાર અને બીજી કસરતો કરી ન્હાયો. પછી મેં ઈશા ક્રિયા કરી અને પૂજા કરી. હું એ સમયે ટ્રાવેલોજ મૉટેલ પર હિનાભાભીના મમ્મી-પપ્પા સાથે રહેતો હતો. વૃંદ ભારતથી પાછો આવી ગયો હતો પણ એ આયોવામાં પ્રિતેશભાઈ સાથે રહેવા ગયો હતો.

પૂજા કરીને હું નીચે ગયો અને દૂધ-નાસ્તો કરી એમ.આર.આઈ. માટે લૅકવુડ હૉસ્પિટલ જવા ગાડીમાં બેઠો.ગાડી શરુ કરી પહેલી ટ્રાફિક લાઈટ આવી ત્યાં તો જાણે મારુ વિશ્વ જ બદલાઈ ગયું. ટ્રાફિક લાઇટથી આગળ દેખાતો સળંગ રસ્તો મારી અંદરથી બહાર નીકળી રહ્યો હતો. આસપાસની દુકાનો, રસ્તે ચાલતાં માણસો, વૃક્ષો, હવા, આકાશ, વાદળો, સૂર્ય, ટ્રાફિક લાઈટ, વાહનો બધું જ મારી સાથે જોડાયેલું હતું અને મારી અંદરથી જ બધું પ્રવાહિત થઈ બહાર નીકળી રહ્યું હતું. સમગ્ર સૃષ્ટિનું અસ્તિત્વ માત્ર અને માત્ર મારે માટે હતું અને મારા માટે જ હતું! ગાડી એની મેળે ચાલતી રહી અને હું હોસ્પિટલ પહોંચ્યો. આ અનુભવ લગભગ બે દિવસ સુધી રહ્યો.

આ અનુભવ બાદ ઘણીવાર મારી આસપાસની સૃષ્ટિ મને બહુ પોતિકી લાગી છે. ઘણીવાર તો આકાશમાં દેખાતા સૂર્યને પકડીને વ્હાલ કરવાની ઈચ્છા થઈ આવી છે! ઘણીવાર ધ્યાનમાં શરીર અને મન ઉપરાંતનું મારું અલગ અસ્તિત્વ અનુભવાયું છે. મારા અનુભવને હું એકથી અનેક થવાની પ્રક્રિયાનો અનુભવ હું ગણાવું છું. એને અનેકમાં રહેલી એકતાનો અનુભવ પણ કહી શકાય. આજના લેખનું મેં શીર્ષક આપ્યું છે – એક અનેક એક શૂન્ય. એક અને અનેકનો અનુભવ મને થઈ ગયો અને થતો રહ્યો છે. હવે, એકમાંથી શૂન્યનો અનુભવ મેળવવા પ્રયત્નશીલ છું.
અસ્તુ. ૐ તત સત!