બુદ્ધનું સત્ય

A – BUD-DHA-NU SATYA – MUMBAI – બુદ્ધનું સત્ય – મુંબઈ – વ્યક્તિ, સમાજ, રાષ્ટ્ર અને વિશ્વ આ ચારેની વ્યવસ્થા કરી આપે એનું નામ ધર્મ. બુદ્ધે ગૃહત્યાગ કર્યો એના મૂળમાં એક લક્ષ્ય છે કે મારે કદી બીમાર નથી થવું, મારે વૃદ્ધાવસ્થાનું દુઃખ નથી જોઈતું અને મારે મૃત્યુ નથી પામવું. તમારી પાસે કોઈ મહત્વનું લક્ષ્ય ન હોય તો તમે મોટાં કામ ન કરી શકો, માત્ર ચીલાચાલુ જીવનજ જીવી શકો. આ લક્ષ્ય માટે બુદ્ધ ઘણું રખડયા. ઉર્દુમાં એક કહેવત છે, “खुशरू होता है इन्सां ठोकरे खानेके बाद, रंग लाती है हीना घिस जानेके बाद” જેણે ઠોકરો નથી ખાધી, રખડ્યો નથી, પછડાયો નથી એને સત્ય નથી મળતું. વૈદિક પરંપરામાંથી એક બહું મોટો વણાંક આવ્યો અને એના પરિણામો પણ ભારત ઉપર પડ્યા. તો બુદ્ધને જે સત્ય પ્રાપ્ત થયું તે શું છે? એમણે જોયું કે દુઃખ છે, પણ એનું મૂળ ઈચ્છા છે. બધા દુઃખોનું મૂળ ઈચ્છા છે. તમે બુદ્ધ સહીત બધા ધર્મોનું જે તે ધર્મને અનુકુળ થઈને અધ્યયન કરજો. એમાં પહેલું સત્ય છે, “दुःखं सत्यम” ચારે તરફથી દુઃખ છે, જેને સુખ કહે છે, એ પણ દુઃખજ છે. બીજું સત્ય દુઃખનું કારણ પણ સત્ય છે ત્રીજું સત્ય એ દુઃખને નિવારણ કરવાના ઉપાયો પણ સત્ય છે. અને ચોથું સત્ય નિર્વાણ પણ સત્ય છે.

બુદ્ધે આખો એક માર્ગ નક્કી કરી દીધો કે પ્રાણી માત્રને દુઃખમાંથી છૂટવું છે, બધુંજ દુઃખમય છે અને કપિલનું પણ એજ કહેવું છે. “दुखमेव सर्वम् विवेकिन्” વિવેકી જ્ઞાની પુરુષ માટે તો સંસારમાં બધું દુઃખજ દુઃખ છે. બીજું આ વિશ્વ બ્રહ્મમય છે અને બ્રહ્મ પોતે સુખમય છે (ઉપનિષદ). બંને એકબીજાથી વિરુદ્ધમાં છે. તમે તમારી જાતનેજ પૂછો કે છેલ્લા ચોવીસ કલાકમાં કેટલા દુઃખી થયા? તમને લાગશે કે દુઃખ બહું ઓછું છે, સુખજ વધારે છે. આપણે ત્યાં યોગસુત્ર પતંજલિએ બુદ્ધના 200 વર્ષ પછી રચ્યું. પતંજલિ તક્ષશીલાના આચાર્ય હતા. એમાં એમણે “નિર્વિકલ્પક સમાધિ” કે જ્યાં કોઈ વિકલ્પ ન હોય, ઈચ્છા ન હોય, કશુંજ ન હોય એવી ભૂમિકા બતાવી એટલે આખો સમાજ એ તરફ વળી ગયો. ઈચ્છાનો નાશ કરો, એટલે ઈચ્છાના બે કેન્દ્રો છે, એક લક્ષ્મી અને બીજી સ્ત્રી. તમારી પાસે ઘણો પૈસો થયો પણ સ્ત્રી ન હોય, (વિપક્ષમાં પુરુષ સમજી લેવું કારણકે આ બધાં દર્શનો પુરુષે લખ્યા છે) તો જીવનજ ન હોય. પેલા ઇશ્વરેજ જગત એવું રચ્યું છે કે એક બીજા વગર ચાલે નહીં. દર્શન એવું કરાવવામાં આવ્યું કે તમે સ્ત્રી અને પૈસાને છોડો એટલે સુખી સુખી થઇ જાવ. એનું પરિણામ એ આવ્યું કે જ્યાં ઋષીઓ થતા હતા, ત્યાં સાધુઓ થવા લાગ્યા. ઋષીઓ ચતુર્વિધ પુરુષાર્થનો બેલેન્સ ઉપદેશ આપતા હતા તે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ માંથી અર્થ અને કામ પર ચોકડી લાગી ગઈ.

જે લોકો સાધુ ન થઇ શક્ય એમને જીંદગીભર એક પ્રકારનું દુઃખ રહ્યું કે અમે માયામાંજ રહ્યા. શક્તિનું મૂળ ઈચ્છા છે અને જો કોઈ સમાજને કે રાષ્ટ્રને મારી નાંખવું હોય તો એની ઈચ્છાને મારી નાંખો એટલે આપણે ત્યાં દુર્ગા સપ્તશપીમાં કહ્યું છે, “या देवी सर्व भूतेषु इच्छा रुपेन संस्थिता, नमस्तस्ये, नमस्तस्ये, नमस्तस्ये नमो नम:” હે માં જગદંબા તું ઇચ્છારૂપ છે, તને અમે વારંવાર નમસ્કાર કરીએ છીએ. ઉપદેશ એવો આપ્યો કે તમે ઈચ્છા વિનાના થઇ જાવ, કારણકે ભૌતિક પદાર્થને પ્રાપ્ત કરવામાં દુઃખ છે, એનું રક્ષણ કરવામાં દુઃખ છે અને જયારે નષ્ટ થઇ જાય ત્યારે પણ દુઃખ છે. એના કરતાં તમે આત્મામાં સ્થિર થાવ અને અત્મામાજ સુખરૂપ થાવ. ઝીમ્બાબવેમાં સ્વામીજીની બહેનો જોડેની વાત સાંભળો. સ્વામીજીએ પૂછ્યું ત્યારે બહેનોએ કહ્યું કે તમને ખબર નથી પણ સંસારમાં માંડ એક ટકો લોકો સુખી હશે. દાંપત્યની દ્રષ્ટીએ ડાહ્યા માણસો કરતાં વગર ડાહ્યા વધારે સુખી હોય છે. સ્વામીજીએ બીજો પ્રશ્ન કર્યો કે જેનો પતી મારઝૂડ કરતો હોય તે હાથ ઊંચો કરે. એક બહેને જવાબ આપ્યો એ આપણને નહિ મારે, તો કોને મારે? એ ગમે તેવો પણ મારો છે.

મૈસુરમાં પેલો આતંક મચાવે છે એ વીરપ્પનની પત્ની કહે છે એ ગમે તેવો પણ મારો છે. આવા લોકો બહું સુખી થતા હિય છે. ડાહ્યા અને બહું શક્તિશાળી માણસો અંદરોઅંદર બહું દુઃખી થતા હોય છે. હોળી સારી પણ નિભાડો ખોટો. લોકો સંસારમાં સુખી નથી તો જે લોકોએ સંસાર ત્યાગ કર્યો અને ટોળામાં કે એકલા રહે છે એમાં કેટલા સુખી? રીસર્ચ કરો તો ખબર પડશે કે એ લોકો કેટલા સુખી છે? મતલબ કે સંસારમાંજ લોકો વધારે સુખી છે. આશ્રમમાં ઘણાં લોકો આવે અને સમય થાય તોયે ઘરે જવા નથી કરતા, એવા માણસોને વૈરાગ્યની વાતો સંભળાવો તો તરત ગળે ઊતરી જાય. ઈચ્છાને મારી નાંખો તો કદાચ તમને વ્યક્તિગત રીતે શાંતિ મળે પણ એથી સમાજ કે રાષ્ટ્ર સમૃદ્ધ ના થાય પણ કમજોર થાય. ઈચ્છામાંથીજ મહત્વાકાંક્ષા થાય છે એટલે એનાથી મોટાં મોટાં કામો થાય. ઈચ્છાને મારી નાંખવાથી દેશમાં સાધુઓના ટોળે ટોળાં થયા પણ કોઈ કોલંબસ, સિકંદર કે નેપોલિયન ન થયો. એક નોકરી ધંધા વગરના એક પટેલના દીકરાને સ્વામીજીએ કહ્યું તમે હિમાલય પર ચઢોને? એ કહે ત્યાં શું દાટ્યું છે?
પટેલનો દીકરો કહે હા, તમારી ઓળખાણ હોય તો એવરેસ્ટની તળેટીમાં કોઈ હોટલ થાય એવું હોય તો કહેજો. આનું આખું જીવનનું કેન્દ્ર પેટ છે. સિકંદર, કોલંબસ કે વાસ્કો-ડી-ગમા પેટ માટે નીકળ્યા ન હતા. ઈચ્છાશક્તિ માંથી મહત્વાકાંક્ષા જાગે અને એને તમે તોડી નાંખો તો તમને શાંતિ તો મળે પણ સ્મશાનની શાંતિ મળે, એ અર્થમાં કે એ શાંતિ પામે પણ બીજા અશાંતિ પામતા હોય. આપણે રામ અને કૃષ્ણ કંઈ શાંતિની શોધમાં નીકળ્યા ન હતા. તમે કદી શાંતિની શોધમાં નીકળશો નહિ, પણ અશાંતિ સામે ટક્કર લેજો. પોતે અશાંત થઈને હજારોને શાંતિ અપાવજો. એક સારો અમલદાર મુંબઈમાં હજારોને શાંતિ આપે છે. હવે એ અમલદાર શાંતિ માટે ઘરે બેસી રહે તો આખું મુંબઈ અશાંત થઇ જાય, એટલે તમે શાંતિની શોધમાં નીકળશો નહિ, પણ અશાંતિ સામે ટક્કર લેજો, એજ સાધના છે. અહિયાં સાધુ વર્ગમાં શાંતિના નામે અધ્યાત્મનો અંજળો ઓઢી પલાયનવાદ શરુ થયો છે. એ એમ કહે છે કે મારે એક ટુકડો રોટલો ખાવો છે, એક કપડું પહેરવું છે, મારે શું? જેનું જે થવું હોય તે થાય, એટલે લોકો પગમાંજ પડે છે. રામ જયારે વનમાં આવ્યા ત્યારે ઋષિઓના હાડકાંઓનો ઢગલો જોઇને પ્રતિજ્ઞા કરી કે જ્યાં સુધી આ રાક્ષસોનો નાશ નહિ કરું ત્યાં સુધી હું શાંતિથી બેસીસ નહીં. રામે પરાક્રમ કરી બધે શાંતિ કરી, આનું નામજ ધર્મની સ્થાપના, વ્યવસ્થાની સ્થાપના છે.

જ્યાં તમે એમ માનો કે કશી ઇચ્છાજ નથી કરવી, એટલે ધીરે ધીરે તમારામાં એક અશક્તિ ઊભી થશે. તમે મહત્વાકાંક્ષી નહિ થઇ શકો એટલે મોટા પ્રશ્નો ઉકેલી ન શકો, પ્રશ્નોનો ઢગલો થઇ જશે. ભગવદ ગીતામાં આવો, “न हि कश्चित्क्षणमपि…..सर्व:प्रकृ तिजैर्गुणौ…..(गीता 3-5). અર્જુન કોઇપણ માણસ એક ક્ષણ માટે પણ કર્મ કાર્ય વિના રહી શકે નહીં. જે કશું ન કરતા હોય તે ઘણું કરતા હોય છે, ઉત્પાત મચાવતા હોય છે. એટલે કહ્યું છે કે “નવરો બેઠો નખ્ખોદ વાળે” એને કામે લગાડો તો ખટપટ ઓછી કરે. ઈચ્છાનો નાશ કરી શકાતોજ નથી. સાધાનાજ ખોટી છે. તમને બીજી ઈચ્છા ન થાય તો પણ જે શારીરિક જરૂરિયાતો છે, એની તો ઈચ્છા થવાનીજ. ભૂખ લાગે એટલે રોટલો પેદા કરવો પડે નહિ તો તમારી શરીરની જરૂરિયાત પરાધીન થવાનીજ છે. જેનો રોટલો પારકો હોય, જે ભીખ માંગીને રોટલો ખાતો હોય એને ભગવાન ન મળે. તમે તમારા પગ ઉપર ઊભા રહો. પેલો ઋષિ ઘરે જતાં વિદ્યાર્થીને કહે છે, भुत्येय् न प्रविदित्यम् , देवकार्येन प्रवदित्यम्, पितृ कार्येन प्रवदित्यम्. બે પૈસા કમાવામાં પ્રમાદ ન કરીશ. એમાંથી અડધો પૈસો સારા કામમાં વાપરજે. તારું સ્થુળ જીવન પરાધીન બનાવીશ નહીં. “पराधीन शुकः सपने हु नाहि”…..(तुलसीदास). ઋષિઓ ખતમ થયા અને બધે જ્યાં જુઓ ત્યાં સાધુઓના ટોળે ટોળાં. એકજ ઉપદેશ આપે છે કે સંસાર છોડો, સંસારમાં સાર નથી. સાર તો ઉપર છે. આનું પરિણામ એ આવ્યું કે ઘણી વ્યક્તિઓને ગુફામાં કે એકાંતમાં શાંતિ મળી હશે, પણ રાષ્ટ્ર કમજોર થઇ ગયું. રાષ્ટ્રની અપેક્ષાઓ પૂરી થાય તો રાષ્ટ્ર બળવાન થાય. રાષ્ટ્રને શું જોઈએ છે? જે માણસને જોઈએ તે રાષ્ટ્રને જોઈએ એટલે પેલો ઋષિ કહે છે, “अन्नम् बहुकुर्वित तदवृतम” એ ભાઈ, તું અનાજના ઢગલા કરજે. ઉપનિષદ કે ગીતામાં એવું લખ્યું નથી કે તું શનિવાર, મંગળવાર કે અગિયારસ કરજે અને રાજગરાનો શીરો ખાજે. શાસ્ત્રોમાં વ્રત છે પણ એ ચાલ્યાં ગયાં અને બીજા વ્રતો આવી ગયા.

ઘણીવાર તો એ વ્રતોનો અર્થ સમજતો નથી હોતો. ગૌરી વ્રત વિષે સાંભળો. બારે મહિના લોકો કોઈને કોઈ વ્રત કરતા હોય છે. સ્વામીજી એને વાંઝીયા વ્રતો કહે છે કે જે વ્રતમાંથી વ્યક્તિ શક્તિશાળી ન બને અને સમાજ કે રાષ્ટ્રને કશું ન મળે. સ્વામીજી ઊંઝામાં વેપારીઓને વ્રત આપે છે કે તમારે કશું બીજું કરવાનું નથી પણ તમારે ઓછું ન જોખવાનું એટલે ચહેરો ઢીલો થઇ જાય. એમને કહ્યું તમારે ચોખ્ખું જીરુ આપવાનું, ભેળસેળ ન કરો તો વેપારીઓ કહે કે એવું કરીએ તો બંગલાઓ ન થાય. પરદેશમાં આવું ચાલતું નથી. સત્યથીજ ધંધો ચાલી શકે. ઋષિ વ્રત આપે છે, “अन्नवान अन्नादो भवति, महान भवति, प्रजया पशुभिर् ब्रह्मवर्चसेन” એ ભાઈ જેની પાસે અનાજનો ઢગલો હશે તે મહાન થશે, એ બીજાને અન્ન આપશે. આઝાદી મળ્યા પછી ખુબ અનાજની તંગી હતી, આજે એ પરિસ્થિતિ રહી નથી. કેમ? આપણે બાંધો બાંધ્યા, નહેરો કાઢી, ટ્યુબવેલ કર્યા અને રાષ્ટ્ર મજબુત થયું. આશ્રમમાં આવેલા એક જૈન સજ્જનની વાત સાંભળો. એમના આચાર્ય કહેતા હતા કે ખેતી કરો તો પાપ લાગે. વાત તો સાચી છે, પણ પછી દલપતરામની કવિતા આવી એમાં લખ્યું છે કે ” રે ખેડૂત તું ખરો જગતનો તાત છે” એમાંથી એક ચિંતન શરુ થયું અને એ ચિંતનથી પેલા જૈન સજ્જન મીલીટરીના એર ફોર્સમાં દાખલ થયા.
એટલે તમારું જે વ્રત છે, નિયમ છે, જે વ્યવસ્થા છે એ માત્ર વ્યક્તિ પુરતી ન હોય પણ આખા સમાજ માટે, રાષ્ટ્ર માટે હોય. તમે પોતાના પગ ઉપર ઊભા રહી શકો છો? અને જો ન ઊભા રહેવાતું હોય તો તમે દુર્બળતાના માર્ગે જઈ રહ્યા છો. એટલે મહત્વાકાંક્ષા જરૂરી છે. એ મહત્વાકાંક્ષા જો વ્યક્તિ પૂરતી હોય તો એ દુઃખદાયી છે પણ એ મહત્વાકાંક્ષા સમસ્તીગત થાય ત્યારે સુખદાયી છે. મુસ્લીમોના ઈતિહાસમાં એકને મારીને બીજો ગાદી પર આવે. અંગ્રેજોએ એવું ન કર્યું કારણકે એમની સમસ્તીગત મહત્વાકાંક્ષા છે. ધર્મનું કામ વ્યક્તિને વ્યક્તિગત મહત્વાકાંક્ષામાંથી છોડાવીને રાષ્ટ્રીય મહત્વાકાંક્ષા તરફ વાળવાનો છે.
એક માર્ગ શરુ થયો, આ માર્ગનું એક બહું મોટું જમા પાસું છે, એ પેલા ઉધાર પાસામાંથી આવે છે. જૂની વ્યવસ્થામાં વર્ણ વ્યવસ્થા હતી. એના કારણે આખો સમાજ સંગઠિત ન હોતો થઇ શકતો. આખા સમાજમાં મૂળ કામ એ હતું કે એકબીજાથી એકબીજા અડી ન જાય, વટલાય ન જાય. જે અધિકાર અપાતો તે યોગ્યતા આધારિત ન હતો પણ જાતિ આધારિત હતો. મહાભારતમાં મત્સ્યવેધના સમયે દ્રૌપદીએ કર્ણને બેસાડી દીધો કારણકે એ શુદ્ર હતો. એને મત્સ્યવેધ ન કરવા દીધો. એટલે જયારે દ્રૌપદીના ચીર ખેંચાતા હતા ત્યારે કર્ણ રાજી થતો હતો. એટલે કબીરને લખવું પડ્યું, “कटु वचन मत बोलरे तुज़े पीया मिलेंगे” સ્ત્રીઓને તીવ્ર રાગ અને તીવ્ર દ્વેષ હોય છે એટલે સ્ત્રી વિના રામાયણ અને મહાભારત રચાયજ નહીં. કથા સ્ત્રીઓનીજ હોય, પુરુષોની કથા હોતી નથી. સ્ત્રી પોતેજ કથા છે અને પુરુષો એના પાત્રો હોય છે અને એ પાત્રોમાંથી આખું સાહિત્ય નીકળતું હોય છે. એટલે આ જે વ્યવસ્થા હતી એ વ્યવસ્થાએ હજારો-લાખો જીવનની તકો પડાવી લીધી એના પરિણામ આજે અનામતના દ્વારા ભોગવીએ છીએ. બુદ્ધે એનો સુધારો કર્યો. બુદ્ધે કહ્યું મારે ત્યાં કોઈ બ્રાહ્મણ, કોઈ ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શુદ્ર કે ચાંડાલ નથી. મારા દરવાજા બધા માટે ખુલ્લા છે. કેમ બુદ્ધ અડધી-પોણી દુનિયામાં ફેલાયા? આપણે કેમ ન ફેલાયા? જૈનો કેમ ન ફેલાયા?

બુદ્ધે દરવાજા બધા માટે ખુલ્લા મૂકી દીધા. બધી નાત-જાતના ભિક્ષુક-ભિક્ષુળીઓનો એમણે સ્વીકાર કર્યો મહાવીર અને બુદ્ધ બંને ક્ષત્રિયો છે, રાજ પુરુષો છે, રાજપાટના સુખો ભોગવેલા છે. એ કોઈ રસ્તે ચાલતા હાલીમવાલી નથી. એવું કહેવાય છે કે બુદ્ધ જયારે ભિક્ષા માટે નીકળતા તો સ્ત્રીઓ એમને જોવા માટે ઝરૂખામાં ઊભી રહેતી હતી એટલા રૂપાળા હતા. બુદ્ધે ગણિકા આમ્રપાલીને ત્યાં ભિક્ષા લેવા ગયા એ વિષે સાંભળો. તમારા સંબંધો બે પ્રકારના છે. એક એવા છે કે જેને સિદ્ધાંતના સાથે કંઈ લેવાદેવા નથી. વ્યાપારિક, સંસારિક સંબંધો છે, આખી જીંદગી રાખવાના. પણ એક સૈદ્ધાંતિક સબંધો છે, જયારે તમારી સાથે ધર્મસંકટ આવે કે તમારે સિદ્ધાંતને છોડવો છે કે સંબંધને રાખવો છે? ત્યારે જે સિદ્ધાંતને છોડવા તૈયાર ન થાય અને સંબંધને છોડવા તૈયાર થાય એજ આગળ જતા સિદ્ધાંતની સ્થાપના કરી શકે.

http://sachchidanandji.org/cgi -bin/playlect.cgi?../SATLECT/m p3ss690.htm:SATLECT 2

B – MUMBAI – “गंगा गया तो गंगादास और जमना गया तो जमनादास” આવા લોકો કોઈ સિદ્ધાંતની – સત્યની સ્થાપના કરી શકે. એક એવા ભાઈ નું ઉદાહરણ સાંભળો કે એ તીર્થ કરવા જાય ત્યાં ધર્મસ્થાનોમાં સગવડ મેળવવા, સાથે ચાર-પાંચ જાતના કલરની ડબીઓ રાખે. બીજા એક ભાઈ કે જેને સત્સંગમાં આવી, ત્યાં જમવામાંજ રસ હોય છે. બુદ્ધે કહ્યું હું આમ્રપાલીને ત્યાં જઈશ અને ત્યાં જમીશ. સાથે બીજાઓ પણ તૈયાર થયા.બુદ્ધ આમ્રપાલીને ત્યાં ખુબ પ્રેમથી જમ્યા. આમ્રપાલી ભાવવિભોર થઇ ગઈ. આમ્રપાલીએ એનું સર્વસ્વ સંઘને આપી દીધું. બુદ્ધે એને ભિક્ષુળી બનાવી. ભગવદ ગીતા સાથે તુલના કરો. “अपि चेत्सुदुराचारो……भक्त: प्रणश्यति…..(गीता 9-30,31). અર્જુન કોઈ મહા દુરાચારી હોય પણ એ દુરાચાર છોડી મારું ભજન કરે એ તરતજ ધર્માત્મા થાય છે અને કાયમની શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે. હું એનો સ્વીકાર કરું છું.

જેસલે એનું પાપ જાહેર કર્યું, અને ભગવાન આગળ પશ્ચાતાપ કર્યો એટલે એક સમયનો ડાકુ, લુંટારુ પીર બની ગયો. બુદ્ધે આમ્રપાલીને ભિક્ષુક સંઘની અધ્યક્ષ બનાવી.માણસોના બે ભેદ હોય છે, અભિજાત અને અનભિજાત. અભિજાત એટલે એક માણસ સોના જેવો છે પણ એ સોનું કોઈની ભૂલથી, ગફલતથી ગટરમાં પડ્યું છે, સો વર્ષ સુધી પડી રહ્યું, પછી કોઈ સોનીના હાથમાં આવ્યું, એણે અરીઠાંથી ધોયું અને પાછું ચકચકત કરી દીધું. આમ્રપાલી અભિજાત હતી. અપરાધ સ્ત્રી અને પુરુષ બંને કરે છે. પણ શાસ્ત્રકારે કહ્યું છે કે સ્ત્રીના અપરાધમાં બહું કઠોર ન થવું કારણકે એ પરાધીન છે. એટલે ગુંડાઓના, ખોટા માણસોના હાથમાં પડી જાય તો એ ધકેલાતી-ધકેલાતી ક્યાં પહોંચી જાય એ કહેવાય નહીં. તમે એની સ્થિતિ સમજો અને એના પ્રત્યે ઉદારતા રાખો. બુદ્ધનો અંગુલીમાલ પણ અભિજાત છે. અનભિજાતનો અર્થ એવો કે એને તમે સારામાં સારી જગ્યાએ મુકો પણ એવોને એવોજ રહેશે. “कर्पुर धूलि रचितालवाल: कस्तूरिका चन्दन चर्चितोपि सुवर्ञकुम्भइ परिसिन्चमानो जतयागुणान मुञ्चति किंपलाण्डो” નીતિકાર કહે છે કે ડુંગળીને કપૂરના ક્યારામાં રોપો, પછી સોનાના કળશથી એને ગંગાજળ સીંચો, તો પણ ડુંગળી એની દુષ્ટ વાસને છોડતી નથી. આ અનભિજાત છે. સ્વામીજી કહે છે, અમે આશ્રમમાં ડુંગળી ખાઈએ છીએ અને હું એનો પ્રચારક છું. એક સજ્જને કહ્યું ડુંગળી તમોગુણી છે, સ્વામીજીએ જવાબ આપ્યો તમે સત્વગુણી તો થઇ ન શક્યા તો થોડા દિવસ તમોગુણી થાવ તો કોઈને એકના બદલે બે તમાચા મારી શકો.
પ્રજા કેમ દુર્બળ થઇ? કેમ માર ખાતી થઇ? કેમ ગુલામ થઇ? એને આહારથી બધી બાબતોમાં પલાયનવાદનો રસ્તો બતાવી દીધો, એટલે દુર્બળ થઇ. પેલી જે વૈદિક દુર્બળતા હતી તે બુદ્ધે દૂર કરી. બધાનો સ્વીકાર કર્યો અને એના પરિણામે “चरत भिख्खवे बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय” હે ભિક્ષુઓ ઘણાં માણસોનું ભલું થતું હોય, કલ્યાણ થતું હોય તો વિચરણ કરો. બુદ્ધના ભિક્ષુઓ દૂર દૂર સુધી પહોંચ્યા. ચાઈનાના મુસ્લિમ પ્રાંત સીન્ધીયાંગ પ્રાંતમાં બુદ્ધની ઘણી ગુફાઓ અને પગોડાઓ છે, કે જ્યાં જુઓ ત્યાં બુદ્ધજ બુદ્ધ. ત્યાંની આખી પ્રજા માંસાહારી છે અને તમને આઘાત લાગશે કે બૌદ્ધ સાધુઓ અહિંસાની વાત કરે છે પણ પોતે માંસાહારી છે. તેઓ કહે છે અમને કોઈ પાપ ન લાગે, અમે જાતે ના મારીએ પણ ગૃહસ્થને ત્યાંથી જે મળે તે ખાઈએ છીએ. તિબેટ, ચાઈનાના બધા ભિક્ષુઓ માંસાહારી છે. બુદ્ધ પોતે પણ માંસાહારી હતા. એમણે છેલ્લું ભોજન ચુંગ લુહારને ત્યાં લીધું હતું. સુવરનું માંસ જે લોઢાની કઢાઈમાં બનાવ્યું હતું એમાં FOOD POISON થઇ ગયું હતું એમાંથી બુદ્ધને ઉદર શૂળ થઇ ગયેલું અને એમાં એમણે દેહ છોડ્યો હતો. છેલ્લે આનંદને કહ્યું હતું કે કદી કોઈને કહીશ નહિ કે ચુંગના ભોજનથી બુદ્ધ મર્યા હતા, આ એની મહત્તા છે. મેક્ષિકોમા પણ બૌદ્ધ સ્તુપો જોયા કારણકે એમણે કઠોર નિયમો ન મૂક્યા. જૈનો ફેલાઈ ન શક્યા કારણકે એમણે અત્યંત કઠોર નિયમો બનાવ્યા. મુસ્લિમો અને ક્રિશ્ચિઅનો આખી દુનિયામાં ફેલાઈ ગયા, એ પહેલાં બૌદ્ધો પોણી દુનિયામાં ફેલાઈ ગયા હતા.બુદ્ધે ધર્મને સહજ અને સરળ બનાવ્યો.

તમારે જો કઠોર નિયમોનો છેડો જોવો હોય તો જૈનોની પાસે છે અને સરળમાં સરળ નિયમો મુસ્લિમો પાસે છે એટલે ટોળે-ટોળાં વધી રહ્યા છે. કેટલી મોટી હિંસા કરે, વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર તોડી નાખે, કેટલા લોકોનો નાશ કરે તોએ ઉપર સ્વર્ગ મળવાનું છે અને અહિયાં શ્વાસ લો તો પણ પાપ લાગે. રીંગણ ખાઓ કે બટાકું ખાઓ તો પણ પાપ લાગે. બુદ્ધના સાધુઓ બધે ફેલાઈ ગયા. મારે જે મુદ્દો કહેવાનો છે તે આજ છે કે આજના સંદર્ભમાં ધર્મનું રક્ષણ કરવું હોય તો હિંદુ પ્રજાએ શું કરવું? બુદ્ધની પાછલી જીંદગીમાં દેવદત્ત સાથે બહુ મોટા મતભેદ થયા. મહાવીરને ગોશાલ સાથે થયા. બુદ્ધનો કુટુંબીજન દેવદત્ત ઘણો પ્રભાવશાળી હતો. છેવટે સંઘના બે ટુકડા થયા પણ દેવદત્તનો સંઘ આગળ ચાલ્યો નહિ અને સમાપ્ત થઇ ગયો. ભારતનો જે સંસ્કૃતિ પ્રચાર થયો તે બૌદ્ધોના દ્વારા થયો. જેમ પ્રત્યેક વ્યવસ્થામાં વિકૃતિ આવે, ઘડપણ આવે એમ બૌદ્ધોમાં પણ આવી. મહાયાન અને હીનયાન એમ બે ભાગ પડ્યા. એક સમય એવો પણ આવ્યો કે બુદ્ધને ગૌણ બનાવીને જે તે સાધુઓ પોતે બુદ્ધ થઇ ગયા. આ જે વ્યવસ્થા થઇ એમાં નિર્વાણ મુખ્ય છે. સ્વામીજી કહે છે, મને ન ગમતી વાત છે તે આ વાત છે કે ખરેખર નિર્વાણ નથી. સ્વામીજીનો કાશીમાં એક લામા સાથેનો અનુભવ સાંભળો કે એ લામા રોજ હોટલમાં માંસ ખાવા જાય પણ એને એકેય દિવસ ક્રોધ કરતા જોયો નથી. એટલો નિર્મળ અને પવિત્ર માણસ મેં જોયો નથી. એટલે હું તમને આ પણ કહું છું કે લોકો એમ માને કે આવું ખાવાથી રાક્ષસ થઇ જવાય અને આવું ખાવાથી સંત થઇ જવાય એ વાત બરાબર નથી, સાચી નથી.

સ્વામીજીએ એક દિવસ પૂછ્યું તમારું નિર્વાણ શું છે? એમને કહ્યું કે દીવો છે, એ બળી રહ્યો છે અને બળતો બળતો તેલ પૂરું થઇ ગયું એટલે વાત બુઝાઈ ગઈ, હવે કશું ના રહ્યું, એનું નામ નિર્વાણ. સ્વામીજીએ કહ્યું આ તો પોતાના અસ્તિત્વનીજ સમાપ્તિ થઇ ગઈ. આપણે ત્યાં આત્મા મોક્ષમાં રહે છે, જૈનો હોય તો મોક્ષ શીલામાં રહે છે એટલે આત્માની સમાપ્તિ નથી થતી. લામા કહે અસ્તિત્વ હોય તો કોઈને કોઈ વાર જન્મ લેવો પડે. આ તો એવી વાત થઇ કે એક માણસે ફાંસી બનાવી અને લાખ રૂપિયાની થેલી લટકાવી દીધી અને કહ્યું જે માણસ આ ફાંસીના ફંદે લટકશે એને લાખ રૂપિયાનું ઇનામ મળશે. બધા હસી હસીને ચાલ્યા ગયા પણ એક ગાંડો એવો નીકળ્યો કે ફાંસીના ફંદે લટકી ગયો. હવે આ લાખ રૂપિયા લેશે કોણ? લામા કહે તમે બહું તર્ક કરો છો, ધર્મમાં તર્ક નહિ કરાય. એટલે જે વસ્તુમાં કાંઈ પ્રાપ્તિજ નથી તો એના માટે કેટલાં કષ્ટો વેઠવાના? અને એ બધું કાર્ય પછી પણ મળવાનું શું? પોતાના અસ્તિત્વની સમાપ્તિ. બુદ્ધની વાણી, મહાવીરની વાણી અલગ છે. બુદ્ધનું અને મહાવીરનું દર્શન પણ અલગ છે. અને એ બધુ બ્રાહ્મણોનું લખેલું છે. બુદ્ધ ક્ષત્રિય છે, તીર્થંકરો પણ ક્ષત્રિયો છે પણ આચાર્યો બ્રાહ્મણો છે. બ્રાહ્મણો બ્રેઈન છે, એના વિના કોઈનું ચાલ્યું નથી. એમણે દર્શનોમાં એવું કહ્યું કે આત્મા જેવી કોઈ વસ્તુજ નથી, “सर्वम् क्षणिकम्, यत् क्षणिकम् तत सत्यम्” ક્ષણિક છે એજ સત્ય છે. આ જે વાસના રૂપી તેલ છે એને સુકવી નાંખો એટલે નિર્વાણજ છે અને એના કારણે સર્વત્ર ભિક્ષુઓજ ભિક્ષુઓ અને ભિક્ષુળિઓજ ભિક્ષુળિઓ. આ જે તમે જેને બિહાર કહો છો એ મૂળમાં વિહાર છે. બુદ્ધના સ્થાનોને વિહાર કહે છે. એટલા બધા વિહારો કે રાજ્યનું નામજ વિહાર પરથી બિહાર પડ્યું. આ રીતે એક બીજી વ્યવસ્થા આવી અને એણે ઘણું કામ કર્યું. એનું સૌથી મોટું ઉધાર પાસું એ છે કે એની પાસે મહત્વાકાંક્ષા નથી, એના પરિણામે ભારત મહાન દેશ ન થઇ શક્યો.

શરૂઆતમાં ધર્મની વ્યાખ્યા કરી કે જે વ્યક્તિના, સમાજના, રાષ્ટ્રના અને સમગ્ર વિશ્વના સંપૂર્ણ પ્રશ્નો ઉકેલે એનું નામ ધર્મ કહેવાય, એનું સમાધાન આપણે ત્યાં એ રીતે કરવામાં આવ્યું કે ઈચ્છાનો નાશ નહિ પણ દુરઈચ્છાનો નાશ કરી એની જગ્યાએ સદઈચ્છા સ્થાપિત કરો, આ એનો ઉપાય છે.

– By Svami Sachchidananda

Print Friendly, PDF & Email

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.