અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ – ફેબ્રુઆરી 19, 2018

અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ – ફેબ્રુઆરી 19, 2018

નામ પ્રમાણે જ આ ઉપનિષદ અથર્વવેદથી પ્રભાવિત છે.
દરેક ઉપનિષદ શાંતિપાઠના શ્લોકથી શરુ થાય છે. અથર્વશિર ઉપનિષદનો શાંતિપાઠ છે:
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाग्‍ँसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायूः ।|
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो वृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
હે દેવ! અમે કાન દ્વારા કલ્યાણકારી વાતો સાંભળીએ, આંખો દ્વારા કલ્યાણકારી દ્રશ્ય જોઈએ. અમે હૃષ્ટપુષ્ટ અંગો અને શરીર દ્વારા ઈશ્વરે આપેલા પૂર્ણ આયુષ્યને દેવહિતનાં કાર્યોમાં વિતાવીએ.
મહાન કીર્તિસમ્પન્ન ઇન્દ્ર અમારું કલ્યાણ કરો. સર્વજ્ઞ પૂષા અમારું કલ્યાણ કરો. જેની ગતિ રોકી ના શકાય એવા ગરુડ તથા બૃહસ્પતિ અમારું કલ્યાણ કરો.

પ્રથમ કંડિકામાં રુદ્ર પોતે કોણ છે એનો જવાબ આપે છે. એ મુજબ, રૂદ્ર એક છે, એમના સિવાય કોઈ નથી. દરેક દિશાઓ, દરેક કાળ, જે પણ આપણી કલ્પનામાં કે વાસ્તવિકતામાં છે એ બધું જ રુદ્ર છે.

દેવો બીજી કંડિકામાં રુદ્રને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સ્કંદ, ઇન્દ્ર, વાયુ, અગ્નિ, સૂર્ય વગેરે દેવોરૂપી ગણે છે. અહીં ચંદ્ર, આઠ ગ્રહ અને પ્રતિગ્રહ એવા ત્રણ જુદા શબ્દો પ્રયોજાયા છે જે પણ રુદ્રના રૂપ છે. વળી, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ વિશ્વ અને સત્ય તેમ જ સર્વસ્વરૂપ પણ રુદ્ર જ છે.

ત્રીજી કંડિકામાં ભૂઃ એટલે પૃથ્વીને રુદ્રની નીચેનો લોક, ભુવઃ એટલે અંતરિક્ષને મધ્ય અને સ્વઃ એટલે આકાશને ઉપરનો લોક કહ્યાં છે. વળી, રુદ્ર એક જ છે પણ ભ્રમને લીધે બે કે ત્રણ જણાય છે. રુદ્ર ચંદ્ર અને સૂર્યથી પહેલા ઉત્પન્ન થયેલા સૂક્ષ્મ પુરુષ છે. રુદ્ર જ વિશ્વનું સર્વે હિત કરનારા, અક્ષર, પ્રજાપતિઓ દ્વારા સ્તુત્ય, સૂક્ષ્મ, સૌમ્ય પુરુષ છે. દરેકના હૃદયમાં જીવનરૂપી પ્રાણ, સંવેદનરૂપ દેવો અને આત્મારૂપે રુદ્ર બિરાજે છે.હૃદયમાં રહેતા રુદ્ર ત્રણેય માત્રાઓ (અ, ઉ, મ)થી પર છે. તેમનું મસ્તક હૃદયની ઉપર અને નીચે પગ છે. એમનું મસ્તક એ જ ૐકાર છે.

ચોથી કંડિકામાં ૐકારના વિશેષણોની વ્યાખ્યા છે.
ૐકારને ઉચ્ચારિત કરવા શ્વાસ ઉપર ખેંચવો પડે છે એટલે રુદ્રને “ૐકાર” કહે છે.
ઋક, યજુ, સામ, અથર્વાઙગિરસ અને બ્રાહ્મણોને પ્રણામ કરવા એનો ઉપયોગ થાય છે એટલે “પ્રણવ” કહેવાય છે.
અવ્યક્તરૂપે સમસ્ત સૃષ્ટિમાં વ્યાપ્ત હોવાને લીધે એને “સર્વવ્યાપી” કહે છે.
એનો ઉચ્ચાર કરતા ક્યાંય એનો અંત જણાતો નથી એટલે “અનંત” છે.
ગર્ભ, જન્મ, વ્યાધિ, ઘડપણ અને મરણથી યુક્ત સંસાર ભયથી તારનાર છે એટલે “તારક” છે.
સ્વયંપ્રકાશિત હોવાથી એ “શુક્લ” છે.
એનું ઉચ્ચારણ કરવાથી એ સૂક્ષ્મરુપ થઈ સ્થાવર સ્થાનોમાં વાસ કરે છે એટલે “સૂક્ષ્મ” છે.
એનું ઉચ્ચારણ અજ્ઞાનમય સમગ્ર કાયાને પ્રકાશિત કરે છે એટલે “વિદ્યુત” છે.
એ પર (અવ્યક્ત), અપર (વ્યક્ત) અને પરાયણ (એકબીજામાં ઓતપ્રોત) છે એટલે “પર” અને એ ત્રણેયને વિશાળતા પ્રદાન કરનાર બૃહત છે એટલે “બ્રહ્મ”; આમ “પરબ્રહ્મ” છે.
સમસ્ત પ્રાણીઓમાં અને દરેક દિશાઓમાં વ્યાપ્ત હોવાથી “એક” છે.
સામાન્ય લોકો માટે જાણવા અઘરા પણ ઋષિઓ માટે સહજ હોવાથી એ “રુદ્ર” છે.
સમસ્ત દેવો અને શક્તિઓ પર પોતાનું પ્રભુત્વ રાખે છે એટલે “ઈશાન” કહેવાય છે.
જ્ઞાન ઇચ્છુક ભક્ત આપનું ભજન કરે છે અને આપ એને વાક શક્તિ આપી, કૃપા વરસાવો છો. પોતે સમસ્ત ભાવોનો ત્યાગ કરીને આત્મજ્ઞાન અને યોગથી પોતાની મહિમામાં સ્થિર રહો છો એટલે “મહેશ્વર” કહેવાઓ છો.
આને રુદ્ર ચરિત્રનું વર્ણન કહે છે.

પાંચમી કંડિકામાં કહ્યા પ્રમાણે, રુદ્ર સહુથી પહેલા અસ્તિત્વમાં આવ્યા. સંચિત કર્મોને બુદ્ધિ દ્વારા રુદ્રમાં અર્પિત કરવાથી પરમાત્માનું એકત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. ૐની લાલ વર્ણની પ્રથમ માત્રા બ્રહ્માની છે, કૃષ્ણ વર્ણની બીજી માત્રા વિષ્ણુની છે, પીળા વર્ણની ત્રીજી માત્રા ઈશાનની છે. શુદ્ધ સ્ફટિક વર્ણની ચોથી અર્ધમાત્રા સમસ્ત દેવોનારૂપે અવ્યક્ત બની આકાશમાં રહે છે. એની ઉપાસનાથી કર્મ બંધનો દૂર થઈ મુક્તિ મળે છે. અગ્નિ, વાયુ, જળ, પૃથ્વી અને આકાશ રૂપ અને ગુણથી મુક્ત ભસ્મરૂપ છે. પશુપતિ રુદ્રની બ્રહ્મરૂપ ભસ્મ મુક્તિ આપનારી છે.

છઠ્ઠી કંડિકામાં રૂદ્રનો મહિમા અને બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ સમજાવી છે. અગ્નિરૂપ રુદ્રમાથી સમસ્ત વિશ્વ ઉત્પન્ન થયું છે. અગ્નિ, જળ, ઔષધિઓ, વનસ્પતિઓ દરેકમાં રુદ્ર છે. શિવ અને શક્તિ અર્થાત “દ્વિધા” તેમ જ સત, રજ, અને તમ અર્થાત “ત્રિધા” દ્વારા રુદ્ર સંચાલન કરે છે.અનેક પગવાળા એટલે કે અનેક પ્રકારની ક્રિયાશીલતાવાળા અને એક મસ્તકવાળા એટલે કે એક સંકલ્પ ધારિત રુદ્ર દરેક ભૂતમાં વ્યાપ્ત છે.

અક્ષરથી સમય ઉત્પન્ન થાય છે જેનાથી એ વ્યાપક બને છે. આવા રુદ્ર જયારે શયન કરે છે ત્યારે સર્વેનો સંહાર થાય છે.રુદ્ર જયારે શ્વાસ લે છે ત્યારે તમ ઉત્પન્ન થાય છે. તમથી પ્રવાહી ઉત્પન્ન થાય છે. રુદ્ર આંગળી ફેરવી એ પ્રવાહીને ગાઢું કરે છે. એ ગાઢ પ્રવાહી એટલે કે શિશિરમાં ફીણ ઉત્પન્ન થાય છે.ફીણથી ઈંડુ અને ઇંડામાંથી બ્રહમાની ઉત્પત્તિ થાય છે. ત્યારબાદ બ્રહ્માથી વાયુ, વાયુથી ૐકાર, ૐકારથી સાવિત્રી (પ્રકાશ તરંગો), સાવિત્રીથી ગાયત્રી (પદાર્થ) અને ગાયત્રીથી લોકોનો ઉદ્ભવ થાય છે.

સાતમી કંડિકાના જણાવ્યા પ્રમાણે આ અથર્વશિર ઉપનિષદનું પઠન કરી દ્રઢ કરવાથી વ્યક્તિ ૐકારરૂપ બની સત્યને પ્રાપ્ત કરે છે.

Print Friendly, PDF & Email

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *