1929 માં શરુ થયેલી, અમેરીકાંની આકરી મંદીની ચરમસીમા વખતના બે દૃષ્ય. અને આ તો ગોરા લોકો. કાળા ગરીબોની હાલત કેવી હશે ?
બીજા વીશ્વયુધ્ધ અને એફ. ડી. રુઝવેલ્ટના ન્યુ ડીલે અમેરીકાની સુરત બદલી નાંખી.
આજે અમેરીકા અને વીશ્વ મંદીના મોજામાં સપડાયેલાં છે; ત્યારે એક કાળા આદમીંના બેટા પર બધા મીટ માંડીને બેઠા છે કે, એ સૌને કેવા ભવીષ્યમાં દોરી જાય છે.
ઈ.સ. 1859માં, સેન્ટ લુઈ શહેરમાં, મીસીસીપી નદીના કાંઠે, સુકાયેલી માછલીઓના પીપના પીપ અને રુની ગાંસડીઓના ઢગલે ઢગલા ખડકાયેલા હતા. ઉત્તર અને દક્ષીણ પુર્વના પ્રદેશોમાંથી હોડીઓમાં ભરી ભરીને આ સામાન લાવવામાં આવ્યો હતો.
આ બધો સામાન બંધ ગાડાંઓમાં ભરી ભરીને પશ્ચીમ તરફ રવાના થવાનો હતો. રોકી માઉન્ટનની તળેટીના પ્રદેશ કોલોરાડોમાં સોનું મળી આવ્યાના ખબર આવ્યા હતા. બધાંને ચપટીમાં માલેતુજાર બની જવાની રઢ લાગી હતી.
પોતાને તેમની સાથે આવવા દેવા, 57 વરસની ક્લેરા સાવ અજાણ્યા લોકોને વીનવી રહી હતી. કોઈ તૈયાર થતું ન હતું. તે બધાંના કપડાં ધોવા અને ખાવાનું બનાવવાનું કામ કરવા તૈયાર હતી. એક કાળી, વૃધ્ધ, ગુલામ સ્ત્રીને કોણ આશરો આપે? 1856માં કાયદેસર સ્વતંત્ર બન્યાના કાગળો પણ ક્લેરા બધાંને બતાવતી હતી. પણ કોઈના હૃદયમાં રામ વસતા ન હતા.
છેવટે એક કાફલાનો નાયક કર્નલ વેડ્સવર્થ આ જોખમને સાથે લેવા તૈયાર થયો. સફરના થાકમાં આ બધી કામની જફા વહોરવા કરતાં, આવી મફતીયા અને ગરજવાન મજુરણ મળતી હોય; તો એ ખોટનો ધંધો ન હતો! તેને માત્ર રક્ષણ અને સથવારો જ આપવાનો હતો ને? એ ક્યાં ગાડાંમાં બેસવાની હતી? 680 માઈલના આખા રસ્તે એ તો ચાલતી જ આવવાની હતી ને? અને રાતેય ગાડાંની નીચે જ સુઈ જવાની હતી ને?
અને આમ પોતાની મીત્ર બેકી ઝોન્સનને અલવીદા કહી; એ કાફલાની સાથે ક્લેરા બ્રાઉન કોલોરાડો જવા ઉપડી. આમ તો તે બધાંને એમ જ કહેતી હતી કે, ત્યાં જઈ આમ જ મજુરી કુટી તે પૈસાદાર થઈ જવાના ખ્વાબ સેવતી હતી.
પણ તેની અંદર વસેલો, માનો જીવ, 23 વરસ પહેલાં, કેન્ટકીમાં, માત્ર દસ જ વરસની, પોતાનાથી છુટી પડેલી, વ્હાલસોયી દીકરી, એલીઝાને શોધી કાઢવા ટટળતો હતો. એની આંખો આંસુથી ભરાયેલી હતી. એ દીકરીય હવે 33 વરસની થઈ ગઈ હશે. એને પોતે ઓળખી શકશે કે કેમ; એની પણ એને ખબર ન હતી.
એમના માલીકે તેને વેચી દીધી હતી. છુટાં પડતાં લીલામખાનાના જાલીમે, મા-દીકરીને ભેટવાં પણ દીધાં ન હતાં. સ્વતંત્ર થયા બાદ તે બધાંને પોતાની દીકરીના વાવડ પુછતી રહેતી હતી. પણ ક્યાંયથી ગજ વળતો ન હતો. એને મનમાં એમ ઉગી નીકળ્યું હતું કે. કદાચ સોનું મેળવવાની લાહ્યમાં ધાડેધાડાં કોલોરાડો તરફ ઉમટતા હતા, એમાં એલીઝાનો માલીક એને સાથે લઈ ગયો હોય.
ક્લેરાના જીવનની એક જ આરઝુ હતી. બસ! એક જ વાર એલીઝાનું મોં જોવા મળી જાય!
આખે રસ્તે એને તો ચાલતાં જ રહેવાનું હતું. ગાડાંમાં કાળી સ્ત્રીને કોણ બેસાડે? બપોરે અને સાંજે સફરના અંતે ગાડાંઓમાં બેઠેલાં બધાં સફરનો થાક ઉતારતા હોય ત્યારે ક્લેરા સૌને માટે ખાવાનું બનાવતી અને ગંદાં કપડાં ધોઈ નાંખતી. આખું જીવન કાળી ગુલામી કર્યું હતું, એટલે આ કામ તેને માટે મુશ્કેલ ન હતું. બધું પરવારી, મોડી રાતે, થાકી પાકી, ગાડાંની નીચે તે સુઈ જતી. સફરના અંતે દીકરી મળી જવાની આશા એના અંગે અંગમાં પ્રાણ પુરતી હતી.
જો બધાંને ખબર પડી જાય કે, ક્લેરાની મા કાળી ન હતી, પણ અમેરીકાની મુળ ચરોકી સ્ત્રી હતી; તો તો એના બાર જ વાગી જાય. એટલું બધું વેર અને ઝેર આ ધોળીયાંઓને એ ગરીબ અને અબુધ આદીવાસી પ્રજા માટે હતું.
છેવટે .. જુન મહીનામાં કાફલો ડેનવર પહોંચ્યો. પણ સોનું મળતું હતું તે જગ્યા - સેન્ટ્રલ સીટી – તો હજુ 40 માઈલ દુર છેક પર્વત ઉપર હતી. એટલે ઉંચે ચઢવાના હામ ક્લેરામાં ન હતા. એની પાસે કોચમાં બેસવાના ફદીયાં હતાં; પણ કાળી સ્ત્રીને કોચમાં બેસવા દેવાનો રીવાજ ન હતો. કોણ એની બાજુમાં બેસે? કોચવાનની નોકરડીનો વેશ ધરી, એ આગળ એના પગ પાસે બેઠી અને છેવટના મુકામે પહોંચી.
ત્યાં માત્ર નવ જ કાળી સ્ત્રીઓ હતી. અને એમાંની કોઈ એલીઝા ન હતી.
એણે બેળે બેળે, મન મનાવી લોન્ડ્રીનો ધંધો ચાલુ કર્યો. એક કપડાંના પચાસ સેન્ટ. એ જમાનામાં એટલી રકમમાં પાંચ બ્રેડ મળતી. એનો ધંધો ધમધોકાર ચાલ્યો. સેન્ટ લુઈના માણસો અને પ્રવૃત્તીથી ધમધમતા કાંઠાના પ્રમાણમાં અહીં શાંતી હોવી જોઈતી હતી. પણ સોનાની માલીકી અને ચોરીના ઝગડામાં અહીં ગોળીઓ અને ખુનામરકી સાવ સામાન્ય હતાં. દીકરી ન મળ્યાના દુખને અવગણી, ક્લેરા ઘવાયેલાંને મલમપટ્ટા કરતી.
બહુ જલદી એ એન્ટ ક્લેરા તરીકે સૌની માનીતી બની ગઈ. એને મળેલી રકમનો ફાયદાકારક ઉપયોગ કરવાનું પણ આવડી ગયું. એ જમાનામાં ત્યાં બહુ સસ્તામાં જમીનો મળતી. ડેનવર, બોલ્ડર અને ઈડાહો સ્પ્રીન્ગમાં તેણે જમીનો પણ ખરીદી. એ હવે પૈસાદાર બનવા લાગી હતી. 1865 ની સાલમાં તો તે એક આબરુદાર અને જાણીતી સન્નારી બની ગઈ હતી.
પણ એના દીલને ક્યાં કરાર હતો? એની એલીઝા ક્યાં હતી? હવે તો અમેરીકાનો ભીષણ આંતર વીગ્રહ પણ પતી ગયો હતો. બધાં ગુલામો હવે આઝાદ હતાં. ક્લેરાએ ફરી હામ ભીડી. લોન્ડ્રીનો ધંધો સમેટી લઈ, તે કેન્ટકી જવા નીકળી. એ લાંબી સફર ફરી કોચવાનની નોકરડીના વેશમાં એણે પસાર કરી. હજુ કોચમાં ધોળી સ્ત્રીઓ સાથે એક કાળીને બેસવા દેવાની માનવતા પાંગરી ન હતી.
પણ કેન્ટકીમાં કાળા લોકોની હાલત તો ગુલામીથી પણ બદતરહતી. બધાં ખેતરો યુધ્ધમાં માર્યા ગયેલા માલીકો વગર ભેંકાર પડ્યા હતા. કોઈને માટે કામ ન હતું. રહેવાનું છાપરુંય એ બદનસીબો માટે ક્યાં હતું? બધાં સરકારી તંબુમાં ભીખારીઓની જેમ રહેતાં હતાં. ક્લેરા તંબુએ તંબુએ અને એક ગામથી બીજે ગામ, ગાંડાની જેમ ભટકવા લાગી.
ક્યાંય એલીઝા જેનની વ્હાલસોયી આંખો નજરે ચઢી જાય છે?
ભગ્નહૃદયે ક્લેરાએ બધી આશા બાજુએ મુકી દીધી. તેણે પોતાની બધી મીલ્કત ગરીબ કાળાંઓ માટે લુંટાવી દીધી. અનેક બેસહારા લોકોની તે મા બની. એનું કુટુમ્બ હવે સેંકડો વ્યક્તીઓનું બની ગયું. કોલોરાડો જવા માટે, આવાં 26 જણનો કાફલો હવે તેણે ઉપાડ્યો. બધાં વેગનમાં બેસીને – કોઈ ચાલતું નહીં. પશ્ચીમમાં સૌને માટે કામ હતું; સમૃધ્ધીની આશા હતી; નવા જીવનનાં સપનાં હતાં.
પણ ક્લેરાના અંતરના ખુણે, ઉંડો જખમ હજુ સળવળતો હતો. બસ! છેલા શ્વાસ છુટે, એ પહેલાં એની એલીઝાના દીદાર થઈ જાય.
પણ ક્લેરા પાછી ગરીબ બની ગઈ હતી. એની જમીન, જાગીર, પૈસો બધાં ચાલી ગયાં હતાં. બેઈમાન લોકોએ એને છેતરી હતી. એના પગ અને હાથમાં પણ હવે તાકાત ક્યાં હતી? કોલોરાડો રાજ્યમાં 1865 પહેલાં આવનાર વસાહતીઓને પેન્શન આપવામાં હતું. પણ તે ધોળા પુરુષોને જ. ક્લેરાને કોણ ગણે?
પણ ધીમે ધીમે અમેરીકામાં અખબારી અને સામાજીક જાગરુકતા આવતી જતી હતી. અખબારોએ ‘એન્ટ ક્લેરા’ માટે કાગારોળ મચાવી દીધો. નાગરીકોએ ટાઉનહોલમાં તેને માટે અપીલો કરતાં ભાષણો કર્યાં. છેવટે, પાયોનીયર તરીકે ક્લેરાએ કરેલી સેવાઓ અને પ્રચંડ પુરુષાર્થને લક્ષ્યમાં રાખી; કાયદો બદલવામાં આવ્યો અને તેને પેન્શન મળતું ચાલુ થયું. એના જીવન ગુજારાનો પ્રશ્ન ઉકલ્યો.
પણ એલીઝા ક્યાં?
માર્ચ, 1883
હવે ક્લેરા 80 વરસની થઈ ગઈ હતી. એની આંખે માંડ વંચાતું. એક દીવસ એની જુની મીત્ર બેકીનો કાગળ આવ્યો. ક્લેરાએ ચુંચી આંખે તે વાંચ્યો. તે માની ન શકી. તેણે પોતાના સાથળ પર ચુંટીયો ખણ્યો. તે જાગે છે કે, સપનું જુએ છે? ન માની શકાય તેવી વાત બેકીએ લખી હતી. બેકી એલીઝા જેનને મળી હતી. આયોવા રાજ્યના ‘ કાઉન્સીલ બ્લફ’ ગામ ખાતે.
ડગમગતા પગે ક્લેરા ઉપડી. હવે તો ટ્રેન ચાલુ થઈ ગઈ હતી – તેમાં સવાર થઈને. ક્લેરાની નજર સમક્ષ 50 વરસ પહેલાંનું એ દ્રશ્ય તરવરતું હતું, ગુલાબી ફ્રોક પહેરેલી, પરી જેવી, એની એલીઝાને જાલીમોએ વેચી નાંખી હતી. ખેતરના સામાન અને હથીયારોના ખડકલાની ઉપર માલસામાનની જેમ એને પણ ખડકીને દુર દુર લઈ જવામાં આવી હતી.
ક્લેરા ટ્રેનમાંથી નીચે ઉતરી. એક ટ્રોલીમાં બેસી, ધડકતા હૈયે બે નમ્બરની ગલીના નાકે ઉતરી. રસ્તા પરના સ્લીટ( થીજેલો બરફ) ઉપર બેળે બેળે પગ ટેકવતી, ચુંચી આંખે તે આગળ વધી.
દુર એક ઘરના આંગણામાં 57 વરસની એક ઉંચી અને કાળી બાઈ ઉભી હતી. એક એક ડગલું કરતાં ક્લેરા આગળ વધી . ક્લેરાને આવતી જોઈ, પેલી બાઈ તેના તરફ દોડતી આવી. બન્નેએ આંખમાં આંખ મીલાવી.
એ જ ન ભુલી શકાય તેવી નજર. એ જ એની પરીની ભુખરી આંખો! એ જ એના સમગ્ર આયખાંની એકમાત્ર આરજુ.
મા દીકરી ભેટ્યાં અને ચોધાર આંસુએ રડ્યાં. એક માની કકળેલી આંતરડી ઠરી હતી. દીકરી અને તેની પણ દીકરી સાથે ‘આન્ટ ક્લેરા બ્રાઉન’ ડેનવર પહોંચી; ત્યારે પાયોનીયર એસોસીયેશને એમના માનમાં ભોજન સમારંભ યોજ્યો હતો. વ્હીલચેરમાં બેસેલી ક્લેરાને પાયોનીયર એવોર્ડ આપતી વખતે એના ડાબા પડખે એલીઝા અને જમણા પડખે એલીઝાની જુવાન દીકરી હતાં.
બે મહીના પછી, ધરતી પરનો એક ઝલળહળતો સીતારો, એક અપ્રતીમ ફરીશ્તો, તારાઓની વચ્ચે પોતાનું યથાયોગ્ય સ્થાન લેવા કોલોરાડોના આકાશમાં ઉત્તુંગ ‘ રોકી પર્વત ‘ થી ઘણે ઉપર ઉડ્યો હતો.
———————-
આ સત્યકથા વાંચતાં મારી આંખો દડ દડ આંસુથી ભરાઈ ગઈ હતી. ‘મા’ નું હૃદય કેવું હોય; તેની આ કથા આપણને પ્રતીતી કરાવી જાય છે. ‘મા’ ના એ ભાવને કોઈ જાતી કે દેશ નથી, ધર્મ, રુપ કે રંગ નથી.
એ કેવળ એક મા છે. જો ઈશ્વર હોય તો તે આન્ટ ક્લેરા બ્રાઉન જેવો હોવો જોઈએ.
આખી દુનીયાને આ ડોલરીયા દેશના ચલણનું આકર્ષણ છે. નાની અમથી હોવા છતાં, ડોલરની એ નોટ એલીફન્ટ સાઈઝના કાગળ પર ચીતરેલા મનોહર દ્રશ્યવાળા પોસ્ટર કરતાં પણ વધારે ચીત્તાકર્ષક લાગે છે! એ ડોલર કમાવા લાખો રુપીયાની આખી જીંદગીની કમાઈ અને સૌથી વધારે તો, જાનનું જોખમ ખેડીને લોકો આ દેશમાં પહોંચવા ફાંફાં મારે છે.
અને તે દી’ અમે કરોડો ડોલરના થપ્પે થપ્પા અમારી આંખ સામે ખડકાયેલા જોયા! એ જગ્યાના લોકો સાચે સાચ ડોલર બનાવતા હતા - સતત ચોવીસ કલાક. મને થયું કે, હું પણ એમની સાથે જોડાઈ જાઉં. પણ એ વધા સાવ નીસ્વાર્થભાવે ડોલર બનાવતા હતા. એમાંનો એક ડોલર પણ એમના ઘેર પહોંચવાનો ન હતો.
એ બધા અમેરીકન સરકારના નોટો છાપવાના પ્રેસમાં નોકરી કરતા હતા!
ફોર્ટવર્થમાં આવેલા, નોટો છાપવાના પ્રેસમાં મારા દીકરાની સાથે હું ગયો હતો. શહેરના સાવ છેવાડે આવેલા, આ પ્રેસની મુલાકાત ‘સાવ કાના માતર વીના’ લઈ શકાય છે. એક સેન્ટ પણ ખર્ચ્યા વીના, ડોલરોના ઢગલે ઢગલા જોઈ શકાય છે. અહીં અને વોશીંગ્ટન ખાતે આવેલા પ્રેસમાં રોજ કુલ 63 કરોડ ડોલરની નોટો છપાય છે. મોટાભાગે ક્રેડીટ કાર્ડ અને ચેકથી જ નાણાંની ચુકવણી કરતા, આ દેશમાં આટલી બધી રોકડ કેમ જરુરી હશે; એ અમારી સમજણમાં ન આવ્યું.
આશ્ચર્ય જનક વીગતો વાંચવા અહીં ક્લીક કરો
સલામતીની ચુસ્ત ચકાસણી બાદ, મુલાકાતીઓ માટેના સરસ મજાના, હોલમાં અમે પ્રવેશ્યા. લોબીમાં અમેરીકન નાણાંની માહીતી આપતું, નાનું પણ સુંદર પ્રદર્શન આવેલું હતું. છેક વસાહતીઓના વખતથી નાણાં વહેવાર કઈ રીતે થતો હતો; તેની બહુ જ રસપ્રદ માહીતી આપેલી હતી. આપણને જાણીને આશ્ચર્ય થાય કે, ઈન્ગ્લેન્ડથી આઝાદ થયા બાદ ઘણા વખત સુધી સરકારી ચલણ ન હતું. ખાનગી બેન્કો પોતપોતાની પ્રોમીસરી નોટ છાપતી. બેન્કની નાણાંકીય હાલત કથળતાં એ નોટો કાગળના ડુચા બની જતી! સ્થાનીક બેન્કોની નોટો એટલા વીસ્તારમાં જ ખપમાં લાગતી. છેક 1862 ની સાલમાં સરકારી છાપકામની બ્યુરો અસ્તીત્વમાં આવી ત્યારે એક નાનકડા રુમમાં બે પુરુષો અને ચાર સ્ત્રીઓ ખાનગી બેન્કમાં છપાયેલી એક અને બે ડોલરની નોટોને છુટી પાડી સીલ કરવાનું કામ જ કરતાં હતાં.
જો કે સરકારી ચલણનુંય એમ જ છે ને? હું નાનો હતો ત્યારે ગાડાંના પૈડા જેવો રુપીયો અત્યારે કેટલી કીમ્મતનો થઈ ગયો છે; તે બધાંને બરાબર ખબર છે. અને ડોલર પણ નીચે ગગડતો જાય છે.
ઐતીહાસીક વીગતો વાંચવા અહીં ક્લીક કરો.
અમે આધુનીક એસ્કેલેટર પર સવાર થઈ, ઉપરના માળે ગયા. મજબુત કાચથી ઢંકાયેલી બાલ્કનીમાંથી નીચેના માળે પ્રેસની કામગીરી અમે જોઈ શકતા હતા. સરકારી ગાઈડ બહુ સરસ અને સામાન્ય માણસને મજા પડે તેવી રીતે, છાપકામની પધ્ધતી (પ્રોસેસ) સમજાવી રહી હતી.
ડોલરની નોટ માટે ખાસ વોટર માર્ક અને અદ્રશ્ય દોરીવાળા, કાપડના વેસ્ટમાંથી બનાવેલા, કાગળ વપરાય છે. એની ઉપર એકદમ આધુનીક સવલતો વાળા છાપવાના મશીનોમાં, ત્રણ સાવ જુદી જુદી પધ્ધતીઓ વાપરી, નોટો છપાય છે. પહેલાં લીથો પધ્ધતીથી પાર્શ્વભુની ડીઝાઈન, પછી લખાણ અને અમુક માહીતીની ’ઈન્ટેગ્લીઓ’ પધ્ધતીથી છપાઈ અને છેલ્લે સરકારી સીલ અને નોટનો નંબર. ત્રણે ત્રણમાં બહુ જટીલ રીતે સંતાડેલી અને સહેલાઈથી અનુકરણ ન કરી શકાય તેવી વીગતો હોય છે. અત્યંત ગતી વાળા સ્કેનર અને કોમ્યુટરની મદદથી દરેકે દરેક છપાયેલી નોટની વીશદ ચકાસણી થાય છે. અડધા ટકા જેટલી નોટો આ ચકાસણીમાંથી ઉત્તીર્ણ ન થતાં રદ થાય છે, અને એનો તરત નાશ કરવામાં આવે છે.
વીગતે માહીતી વાંચવા અહીં ક્લીક કરો.
કાપીને તૈયાર થયેલાં સો સો નોટોના બંડલ ભેગા કરી નોટોની ઈંટો બનાવવામાં આવે છે. આવી ઘણી બધી ઈંટોના થપ્પાનાં મોટાં પાર્સલો બનાવવામાં આવે છે. અમે છેલ્લે નોટોની ઈંટો અને પાર્સલોના થપ્પે થપ્પા જોયાં. અમારા અમદાવાદી મગજને એમ પણ થયું કે, બધાંને સો ડોલરની એક એક નોટ ભેટ આપતા હોય તો?!
પણ ત્યાં જ અમારી ગાઈડે ચોખવટ કરી કે. આ છાપખાનામાં, આટલી બધી ચીવટ અને મહેનતથી બનાવાયેલ નોટો કેવળ કાગળ જ છે! અમેરીકાની ટ્રેઝરી બેન્ક જ્યાં સુધી નોટોના નમ્બર નોંધ કરી બેન્કોને તબદીલ ન કરે ત્યાં સુધી આ બધી પસ્તી જ ગણાય છે. માટે આ છાપખાના પર ધાડ પાડી કોઈ આ નોટો વાપરવા માંડે તો તે કાયદેસરનું નાણું ન ગણાય.
આખીય મુલાકાતમાં ઉડીને આંખે વળગે તેવી હકીકત એ હતી કે - આટલી બધી સંવેદનશીલ જગ્યામાં પણ મુલાકાતીઓ અને ખાસ તો વીદ્યાર્થીઓને ચલણ અંગે વીશદ માહીતી અને શીક્ષણ આપવાની સરકારી તૈયારી.
કોઈના મનમાં શંકા ન રહેવી જોઈએ. જ્હોન મેક્કેઈન જેમણે આપણા દેશનો યુનિફોર્મ બહાદુરી અને આદરથી પહેર્યો હતો, અને તેના માટે આપણે તેમનો આદર કરીએ છીએ અને માન આપીએ છીએ. અને આવતા અઠવાડીયે આપણે એવા અવસરો પણ સાંભળીશું કે જ્યાં આપણને જોઈતા બદલાવને આપવામાં તે પોતાની પાર્ટીથી અલગ પડે.
ઓબામા બરાક - અમરીકાના નવા પ્રમુખ
તેમના સંદેશામાથી મને ઉપરનું વાક્ય બહુ જ ગમ્યું. જેની સાથે પ્રમુખપદની ચુંટણી લડ્યા હતા, તેમને માટે આ ખેલદીલી ભરી ભાવના ઓબામાને મુઠ્ઠી ઉંચા માનવી પુરવાર કરે છે.
1893ના ક્રીસમસની એ સાંજે, ક્લેરાના રસોડાની હાલત કબુતરખાના જેવી હતી. અને એ માટે ક્લેરા નહીં પણ એનો પતી, હેન્રી જવાબદાર હતો!
વાત જાણે એમ છે કે, હેન્રીને નાનકડી કાર બનાવવાનું ઘેલું લાગ્યું હતું. એ જમાનામાં સ્ટીમ લોકોમોટીવથી ચાલતી કાર તો ઘણા લોકોએ બનાવી હતી. પણ એ શો પીસ જેવી જ હતી. ભારેખમ વજનવાળી, અને બોઈલરમાં હાથથી કોલસા ઠાંસે રાખવાની, એ નવી નવાઈ પ્રદર્શનોમાં અચુક દેખાતી; પણ શહેરના રસ્તા પર ચલાવાય એવી અવશ્ય ન હતી.
હેન્રીની નજર એ જમાનામાં શોધાયેલા પેટ્રોલથી ચાલતા એન્જીન પર પડી હતી. જો કે, એ પણ બહુ જ મોટાં હતાં. એણે સાવ નાનકડું, નવું એન્જીન બનાવવા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રીત કર્યું હતું.
તે દીવસે ક્લેરાના રસોડામાં એન્જીન પહેલી વાર ધણ્ધણી ઉઠ્યું હતું. રોજના આ અખતરાઓથી અકળાયેલી ક્લેરા પણ એના ધણીની આ સીધ્ધીથી ખુશ ખુશ થઈ ગઈ હતી.
જુન, 4 - 1896ના રોજ ભાડાના એ ઘરના ગેરેજમાં, સાઈકલના ચાર પૈડાં ઉપર એ એન્જીન ગોઠવાઈ ગયું હતું. સીટ પણ સાઈકલની જ સ્તો! અને સ્ટીયરીન્ગ માટે ખેતીકામમાં વપરાતું, લાકડાનું ટીલર! એ પહેલી કારનું વજન 700 પાઉન્ડ હતું. એનું એન્જીન બે સીલીન્ડરવાળુ અને 4 હોર્સ પાવરનું હતું. એનો ખાસ મીત્ર જીમ બીશપ એની સાથે આ અભીયાનમાં સતત મદદ કરતો હતો.
હવે એને રસ્તા પર ચલાવવાનો ટ્રાયલ લેવાનો હતો. ગેરેજનું બારણું ખોલ્યું ત્યારે 37 વર્ષના હેન્રીભાઈને જ્ઞાન લાધ્યું કે, અતી ઉત્સાહમાં એવણ એ ચકાસવાનું ભુલી ગયા હતા કે, ગેરેજના બારણામાંથી એની નવી નવાઈની કાર બહાર નીકળી શક્શે કે નહીં!
પણ હવે તો બારણું ઉતારી, બાજુની એક દીવાલ તોડી, આ ગાડી બહાર કાઢી શકાય તેવી જગ્યા કર્યા સીવાય કોઈ વીકલ્પ જ ન હતો - અને તે પણ ભાડાના ઘરમાં! હેન્રીએ નછુટકે આમ કરવું પડ્યું. ધક્કા મારી, એણે કારને બહાર કાઢી, હેન્ડલ ફેરવી ગાડીનું એન્જીન ચાલુ કર્યું; અને ઝડપથી એની અંદર ચાલુ ગાડીએ ચઢી બેઠો! એની સીટ એન્જીનના કારણે થરથર ધ્રુજતી હતી. ક્લેરા તો મોં પહોળું કરીને આ સાહસને જોતી જ રહી ગઈ. એને ચોક્કસ ખાતરી હતી કે, હેન્રી ઘવાઈને જ પાછો આવશે. બીશપ એની પાછળ સાયકલના પેડલ દબાવતો ભાગ્યો.
અને બાપુ! હેન્રીભાઈની ગાડી તો મંદ ગતીએ રસ્તા પર મહાલવા માંડી. બીજા દીવસે એ ગામમાં આ કારમાં બેસી ટહેલવા નીકળ્યો ત્યારે ટોળે ટોળાં ઘોડા વીનાની, આ નવતર બગી જોવા ટોળે મળ્યા. ગામના ઘોડા તો આ બગીનો અવાજ સાંભળી ભડકી ઉઠ્યા!
હેન્રીના સારા નસીબે એનો મકાન માલીક ખેલદીલ સજ્જન હતો. ગુસ્સે થયા છતાં, એણે પોતાના ખર્ચે ગેરેજના બારણાંની મરામત કરાવી લીધી. પણ હવે એ ગાડી પાછી ગેરેજમાં મુકી શકાય તેમ ન હતું. બહારની દીવાલ સાથે ચેન વડે એને બાંધી, તાળું મારી, એને પાર્ક કરી ત્યારે એનું ઠેકાણું પડ્યું!
શહેરના મેયર વીલીયમ મેવરીએ પણ બહુ ઉદારતાથી હેન્રીને આ ગાડી શહેરના રસ્તાઓ પર ચલાવવા પરવાનગી આપી.
અને ત્યારથી હેન્રી ફોર્ડનો કાર બનાવવાનો ધંધો ચાલુ થયો. બસો ડોલરમાં એની આ પહેલી કાર વેચાઈ પણ ગઈ. પછી તો તેણે મજબુત ચેસીસવાળી, બે સીટરની ગાડી બનાવી. એક એક કાર તે બનાવતો અને એ વેચાતાં ડીઝાઈનમાં સુધારા વધારા કરી નવી બનાવતો.
જો કે, બીજા અમેરીકન સંશોધકો પણ આ દીશામાં પ્રયત્નો કરતાજ હતા.
10 , સપ્ટેમ્બર – 1901 ના રોજ ગ્રોસ પોઈન્ટ, મીશીગન ખાતે આવી કારોની રેસ યોજાઈ; જેમાં ત્રણ કાર બનાવનારાઓએ ભાગ લીધો હતો. હેન્રીએ જાતે પોતાની કાર ચલાવી. એકની ગાડીના સીલીન્ડરમાંથી લીકેજ થતાં એ બંધ પડી અને હેન્રીની કાર મેદાન મારી ગઈ.
આ સફળતાના પરીપાક રુપે, 30, નવેમ્બર – 1901 ના રોજ હેન્રી ફોર્ડ મોટર કમ્પની અસ્તીત્વમાં આવી ગઈ.
ત્યાર પછીની હેન્રીની પ્રગતીની તવારીખ તો જગપ્રસીધ્ધ છે; પણ એની પાયામાં ધરબાયેલી આ જીંદાદીલી અને ધગશ દાદ માંગી લે છે.
—————————————-
1863- જુલાઈ-30 મીશીગન રાજ્યમાં ડીયરબોર્નવીલેમાં જન્મ
1876- તેની પ્રીય અને પ્રેરણાદાયક માતાનું મૃત્યુ
1879- ડેટ્રોઈટમાં નોકરી કરવા ગયા
1888 – ક્લેરા જેન બ્રાયન્ટ સાથે લગ્ન
1891- થોમસ આલ્વા એડીસનની ઈલ્યુમીનેશનની કમ્પનીમાં જોડાયા
1893- પહેલા પુત્ર એડસલનો જન્મ
1895 – પોતાની પહેલી કાર ‘ ક્વોડ્રીસાઈકલ’ સફળતાપુર્વક બનાવી 1899 – ડેટ્રોઈટના મેયરની સાથે ‘ડેટ્રોઈટ ઓટોમોબાઈલ કમ્પની’ સ્થાપી 1901- ‘ડેટ્રોઈટ ઓટોમોબાઈલ કમ્પની’ બંધ કરી, ‘હેન્રી ફોર્ડ કમ્પની’ની શરુઆત
1903- ફોર્ડ મોટર કમ્પની સ્થાપી. પહેલી મોડેલ ‘એ’ મોટર વેચી. પહેલી કાર બનાવનાર સેલ્ડનની પેટન્ટનો ભંગ કરવા માટે કોર્ટ કેસ. 1908 – બહુજ વખણાયેલું મોડલ ‘ટી’ બજારમાં મુક્યું
1910 – ‘હાઈલેન્ડ પાર્ક’ ખાતેના કારખાનાની શરુઆત-
1911- ‘સેલ્ડન પેટન્ટ’ કેસમાં જીત
1913- પહેલી મુવીંગ એસેમ્બ્લી લાઈનની શરુઆત.
1914- અમેરીકામાં પહેલી વાર રોજના પાંચ ડોલર જેટલો ઉંચો(!) પગાર આપવાની શરુઆત
1915- યુરોપમાં શાંતી જહાજ લઈ જઈ, પહેલા વીશ્વયુધ્ધનો સમાધાનકારી અંત લાવવા નીષ્ફળ પ્રયત્ન
1919 – ફોર્ડ મોટર કમ્પનીમાંથી પ્રમુખ તરીકે નીવૃત્ત. પુત્ર એડસલને કારભાર સોંપ્યો.
1927- બહુ જ પ્રખ્યાત થયેલું મોડેલ ‘એ’ બજારમાં મુક્યું
1929- ગ્રીન ફીલ્ડ વીલેજ ખુલ્લું મુકાયું
1932 – વી-8 એંજીનની શરુઆત
1943 – એડસલ ફોર્ડનું મ્રુત્યુ; ફરીથી કમ્પનીના પ્રેસીડેન્ટ તરીકેનો ભાર સંભાળ્યો.
1945- હેન્રી ફોર્ડ – બીજાને કાર્યભાર સોંપ્યો
1947- 7, એપ્રીલ – ડીયરબોર્નમાં મૃત્યુ
એક ખુણામાં બેઠેલો, અને ઉંધો પડીને ખાંસતો, જેમ્સ સ્પેન્ગલર’ પોતાના તકદીર પર રોઈ રહ્યો હતો. આમ તો એ જાતજાતના નવા સંશોધનોના વીચારો ધરાવતો યુવાન હતો. બાળપણથી જ કાંઈક ને કાંઈક ભાંગફોડ કરતો રહેતો હતો; પણ નસીબ હમ્મેશાં તેનાથી બે ડગલાં આગળ જ રહેતું આવ્યું હતું. કશે એનો ગજ વાગતો ન હતો. આ શોધખોળ કરવાના ગાંડપણમાં તે સાવ મુફલીસ બની ગયો હતો.
1907ની સાલમાં અમેરીકાના ઓહાયો રાજ્યના, કેન્ટન શહેરના એક નાના સ્ટોરમાં કચરો વાળનાર મહેતર તરીકે એ માંડ પે
ટીયું કુટી ખાતો હતો. અધુરામાં પુરું એને આ દમની બીમારી લાગુ પડી હતી. કચરો વાળી વાળીને ઉડતી ધુળથી તે વાજ આવી ગયો હતો. આખો દીવસ આમ ખાંસતાં ખાંસતાં તે બેસી પડતો અને રોજનું કામ માંડ પુરું કરી શકતોહતો.
હજુ ગઈકાલે જ એના માલીકના સુપવાઈઝરે એને ફરમાન કર્યું હતું કે, કચરો વાળવા ઉપરાંત, તેણે સ્ટોરનું બીજું કામ પણ કરવું પડશે, નહીં તો તેની નોકરી ગઈ સમજવી. બે સંધાય ત્યાં ચાર તુટે એવો ઘાટ હતો. તે સ્ટોરની પાછળના રુમના ખુણે રાખેલા પંખા પાસે થોડી રાહત મેળવવા ગયો.
‘ આમ ને આમ ચાલશે તો બેચાર દી’માં આ નોકરી પણ ગઈ સમજો. પછી તો ભીખ માંગવા જ વારો આવવાનો ને?‘ સ્પેન્ગલર આવા વીચારોમાં ખોવાયેલો હતો, ત્યાં તેને પંખામાંથી કાંઈક અવાજ આવતો સંભળાયો. તરત તેની નજર પંખાની પાછલી તરફ ગઈ. કાગળનો એક ટુકડો ખેંચાઈને, ઉડતો આવ્યો હતો; અને પંખાના તાડીયાંની પાછલી બાજુમાં આવેલી જાળીમાં ફસાયો હતો. તેનો એક ખુણો તાડીયાં સાથે ટકરાઈ ટકરાઈને અવાજ કરતો હતો.
તેના ફળદ્રુપ ભેજાને એ સમજતાં વાર ન લાગી કે, પંખો જે હવા ફેંકતો હતો; તે પાછળની બાજુથી ખેંચાતી હતી; અને તે હવાની સાથે પેલો કાગળ ખેંચાઈ આવ્યો હતો. તેને તરત સુઝ્યું કે જો કાગળ ખેંચાઈ શકે તો, ધુળ તો તરત ખેંચાય જ.
તેના મગજમાં આ જ ખયાલ ઉભરાતો રહ્યો. ઘેર ગયો ત્યારે પણ એની ઉપર આ જ ભુત સવાર થયેલું હતું. બીજે દીવસે તે ભંગારમાંથી એક નાનકડી ઈલેક્ટ્રીક મોટરથી ચાલતો પંખો, સાબુનું ખોખું અને ઓશીકાનો ગલેફ લઈ કામે ગયો. તેણે કચરો વાળવાની લાકડી ઉપર દોરીઓ વડે આ બધો સરંજામ બાંધ્યો. સાબુનું ખોખું ભોંયતળીયા તરફ ખુલે તેમ રાખી; પંખો તેમાંથી હવા ખેંચે અને પંખામાંથી નીકળતી હવા ગલેફમાંથી પસાર થાય તેવી ગોઠવણ તેણે કરી. ગલેફના છેડે એક સાવ નાનું કાણું જ રહે તેવી વ્યવસ્થા પણ તેણે કરી. બધી ગોઠવણ થઈ ગઈ એટલે તેણે આ નાનો પંખો ચાલુ કર્યો. કચરાની લાકડી ફર્શની ઉપર ફેરવવા માંડી. બધી ધુળ ગલેફમાં ભેગી થવા માંડી. કચરો વાળવાનું બધું કામ, ઉધરસનું એક પણ ઠમકું ખાધા વીના, તે અડધા સમયમાં પતાવી શક્યો. સ્ટોરનું વધારાનું નવું કામ પતાવીને, રોજ કરતાં ઘણા વહેલાં અને તાજો માજો તે ઘેર પહોંચી ગયો.
દુનીયાનું પહેલું પોર્ટેબલ વેક્યુમ ક્લીનર શોધાઈ ગયું હતું.
પછી તો તેણે આ ડીઝાઈનમાં ઘણા સુધારા વધારા કર્યા. તેના એક મીત્રે તેને થોડાએક ડોલર પણ ધીર્યા. સ્પેન્ગલરે 1908માં ‘ઈલેક્ટ્રીક સક્શન સ્વીપર કમ્પની’ સ્થાપી. પહેલું મશીન તેની એક ખુબ પૈસાદાર, પીત્રાઈ બહેનને વાપરવા અને ચકાસણી કરવા તેણે આપ્યું.
તેણીના પતી વીલીયમ હુવરે તેણીને ઘરમાં આ મશીન વાપરતી જોઈ. તેનું વ્યાપારી મગજ તરત આ નવા સાધનના ફાયદા સમજી શક્યું. તેણે એક હજાર ડોલર જેવી માતબર (!) રકમ આપી સ્પેન્ગલર પાસેથી આ ડીઝાઈન ખરીદી લીધી.
હુવરે આ ડીઝાઈનમાં થોડા સુધારા કરાવી, ‘હુવર કમ્પની’ ના નામથી આ મશીનો વેચવા કાઢ્યા. થોડાક જ વખતમાં હજારોની સંખ્યામાં આ મશીનો વપરાવા લાગ્યા. આખી દુનીયામાં તેની માંગ ઉભી થઈ ગઈ. હુવર આ શોધના પ્રતાપે અત્યંત ધનાઢ્ય બની ગયો; એટલું જ નહીં પણ; ‘હુવર’ ના નામે જ કેટલાંય વર્ષો સુધી વેક્યુમ ક્લીનરો ઓળખાતાં રહ્યાં.
આજે જેમ્સ સ્પેન્ગલરનું નામ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે; પણ દુનીયાના મોટા ભાગના દેશોમાં હુવરનું નામ જાણીતું છે.
ગમે તે હોય પણ એક દમીયલ મહેતરના આ પ્રદાનથી કેટકેટલા લોકો કચરો વાળવાથી થતા દમના વ્યાધીથી ઉગરી ગયા છે.
જોસેફાઈનના લગ્ન થયા, પછી એની મુસીબત વધી ગઈ હતી. અર્લ ડીકસન આમ તો બહુ પ્રેમાળ પતી હતો; પણ ખાટલે ખોડ એ હતી કે, એને રસોઈ બનાવતાં બીલકુલ આવડતું ન હોતું. અર્લને તો નહીં પણ જોસેફાઈનને પણ નહીં! એની માને ઘેર તો જોસેફાઈન રાજકુમારીની જેમ રહેતી હતી. એની માએ એને કશું બનાવતાં શીખવ્યું જ ન હતું. ન્યુ બ્રુન્સવીક, ન્યુ જર્સી માં આવેલા, અર્લના ઘેર જોસેફાઈનને બધું જાતે જ શીખવાનું હતું.
ઓફીસેથી અર્લ જેવો ઘેર આવે કે તરત, તેને મ્હોંકાણના કોઈ ને કોઈ સમાચાર સાંભળવા મળતા. લગભગ દરરોજ જોસેફાઈન ચપ્પાથી ઘવાતી. એની નાજુક આંગળીઓ દરરોજ અચુક ક્યાંક તો પોતાની બીજી આંગળીઓનો શીકાર બની જતી. અથવા તો એ ગરમ વાસણથી દઝાતી. અને એ બાપડી આંગળી પર જાતે પાટા પીંડી પણ શી રીતે કરી શકે? એટલે અર્લ ઓફીસેથી આવીને પહેલું કામ જોસેફાઈનને પાટો બાંધવાનું કરતો થઈ ગયો! જોસેફાઈન બહુ ઘવાયેલી હોય ત્યારે, એક પ્રેમાળ પતી તરીક અર્લ ઘણી વાર ખાવાનું બનાવી દેતો. પણ ત્યારે એ પણ પોતાની આંગળી કાપી બેસતો. આમ બન્ને નવા જીવનની આ નવી આપદાથી વાજ આવી ગયા હતા.
દવા અને સારવારનાં સાધનો બનાવતી જહોન્સન અને જહોન્સન કમ્પનીમાં અર્લ રુ ખરીદવાનું કામ કરતો હતો. એને કોઈ તક્નીકી આવડત ન હતી. પણ એના હાથમાં હમ્મેશ રુના પુમડે પુમડાં રહેતાં. આ કેવળ જ્ઞાનના આધારે અર્લને એક દીવસ ઘરની આ રોજની આપદાનો નીવેડો લાવવાનો કીમીયો મળી ગયો. એની કમ્પની પાટા ઉપર ચોંટાડવાની ટેપ તો બનાવતી જ હતી. અર્લે એ ટેપની ઉપર દવા લગાવેલી સુતરના તારની બનાવેલી નાનકડી ગોઝ મુકી અને ટેપની ત્રણેક ઈંચ લંબાઈ પર ક્રીમોલીન નામના હલકા કાપડની પટ્ટી લગાવી દીધી. એ કાપડને ટેપ પરથી ઉખાડવું સાવ સહેલું હતું. હવે તો ટેબલ પરથી ટેપ લઈ, ક્રીમોલીન કાઢી, ગોઝ વાળી ટેપ જ આંગળી પર લગાડવાની રહેતી. પછી તો તે આવી ચાર પાંચ પટ્ટીઓ ટેબલ પર તૈયાર રાખતો અને જોસેફાઈન જાતે પણ પોતાની આંગળીની સારવાર કરતી થઈ ગઈ. બન્નેએ રાહતનો દમ ખેંચ્યો.
ઓફીસમાં લન્ચ સમયે હળવી વાતો કરતાં, કમ્પનીના બીજા સહ કર્મચારીઓને અર્લે આ વાત કરી. એક વૈજ્ઞાનીક મીત્રને તો આ બહુ કામની વાત લાગી. તેણે અર્લને કમ્પનીના પ્રેસીડેન્ટ જેમ્સ જહોન્સનને આ પટ્ટી બતાવવાનું સુચન કર્યું. અર્લ એ મીત્રની સાથે, બધો સરંજામ લઈ, ડરતાં ડરતાં, એમની પાસે ગયો. મેડીકલ ક્ષેત્રની જરુરીયાતોથી જાણકાર એવા જહોન્સનને તો આ પટ્ટી બહુ જ ગમી ગઈ.
અને લ્યો! બે જ મહીનામાં પહેલી ‘બેન્ડ એઈડ‘ બજારમાં મુકાઈ ગઈ હતી! 1920ની સાલની આ વાત છે. 1957ની સાલમાં અર્લ નીવૃત્ત થયો ત્યારે કમ્પનીમાં વાઈસ પ્રેસીડેન્ટના હોદ્દા સુધી પહોંચ્યો હતો.
આ મહત્વના પ્રદાન માટે અર્લ અને જોસેફાઈન ડીક્સન તો ક્યારનાય ભુલાઈ ગયા છે; પણ આજે ‘બેન્ડ એઈડ‘ વીશ્વના ખુણે ખાંચરે વપરાય છે; અને નાનાં મોટાં સૌ આ નામથી પરીચીત છે.
આપણી નાની મોટી સગવડોમાં, આવા અનેક, અજાણ્યા વીરલાઓના આકસ્મીક સંશોધનોનું મહત્વનું પ્રદાન છે; એ આપણે ન વીસરીએ.
સરેરાશ જીવન
ઘરોમાં બાથ ટબ
ઘરોમાં ટેલીફોન
મોટર ગાડીઓની સંખ્યા
પાકા રસ્તા
મહત્તમ ઝડપ મર્યાદા
જગતનું સૌથી ઉંચું સ્થાપત્ય
સરેરાશ દૈનીક આવક
સરેરાશ વાર્ષીક આવક
હોંશીયાર હીસાબનીશનો વાર્ષીક પગાર
ડેન્ટીસ્ટનો વાર્ષીક પગાર
પ્રાણીઓના ડોક્ટરનો વાર્ષીક પગાર
મીકેનીકલ એન્જીનીયર નો વાર્ષીક પગાર
95% જન્મ
95% ડોક્ટરો
ઈંડાંની કીમ્મત
કોફીની કીમ્મત
સ્ત્રીઓ વાળ ધોતી
શેમ્પુ
મૃત્યુના ચાર મુખ્ય કારણ
અમેરીકાના ધ્વજમાં તારા( રાજ્યોની સંખ્યા)
લાસ વેગાસ–નેવાડાની વસ્તી
નીરક્ષરતા
હાઈસ્કુલ ગ્રેજ્યુએટો
નશાકારક દવાઓ
પુરા સમયનો/ની ઘરગથ્થુ નોકર
આખા અમેરાકામાં વાર્ષીક ખુનો
અમેરીકા… અમેરીકા…
છેક 1492ની સાલથી એની પાછળ પાગલ બનીને આખા વીશ્વમાંથી લોકો અહીં સ્થળાંતર કરે છે; આ લેખનું નામ કદાચ તમને વીચીત્ર કે અજુગતું લાગશે. પણ બહુ વીચારીને આ અવનવું નામ મેં પસંદ કર્યું છે. લો જાણો ત્યારે કેમ?
અરે, ભાઈ! આ ઈજીપ્તની વાત નથી. આ તો અમેરીકા છે અમેરીકા. અમેરીકામાં પીરામીડ? હા જ તો. દરેક ઘરની ઉપર પીરામીડ જેવાં છાપરાં. અને તેય જાતજાતનાં અને ભાતભાતનાં. મોટાભાગે તો હંધાંય કાળાં. પણ બધાની બાજુમાં મોટે ભાગે ચીમની પણ ખરી જ.
અને અંદર રહેનારાં ફેરો, ફેરોઈન અને બાળબચ્ચાં બધાંયનો વટ જુઓ તો એ ઈજીપ્તના ઓલ્યા ફેરોને તો ક્યાંય બાજુએ મુકી દે તેવો! ચાંપ દબાવે ને અજવાળું થઈ જાય. કોઈ મશાલની જરુર જ નહીં. રુમે રુમે ટીવી અને વીડીયો ગેમો અને જાતજાતની અને ભાતભાતની સગવડો. કોઈના પીરામીડની પાછળ સ્વીમીંગ પુલ પણ ભળાય. એક જ વાત સામાન્ય – એ હજારો વરસ પહેલાંના પીરામીડ અને આ પીરામીડની.. બન્નેમાં મમી હોય અને ડેડ પણ !! જોકે અહીંની મમીને મોમ કહે છે. આપણે જેને મડમ તરીકે બહુ અહોભાવથી જોતા હતાં તેવી.
પણ આ ફેરો અને આ મમી તો બચાડાં બહુ સાદાં અને સીધાં હોં! કોઈ પ્લમ્બર તો કોઈ સુતાર; કોઈક હાઉસ ક્લીનર, તો વળી કોઈક ઘાસ કાપનાર પણ હોઈ શકે. અમારી સામેના પીરામીડમાં રહેતો ‘ફેરો’ તાળાં કુંચીનો નીષ્ણાત છે! ફ્રેડ એનું નામ. મારી ઉમ્મરનો જ, અને મારી જેમ જ રીટાયર થઈ ગયેલો. બહુ મજાનો અને જીંદાદીલ માણસ છે. અમારાં ઘરનાં ત્રણ તાળાં એણે મીત્રતામાં આ અમદાવાદીને બહુ પસંદ એવી રીતે - ‘કાના માતર વગર’ રીપેર કરી આપ્યાં હતાં! કો’ક વળી ઉજળીયાત નોકરીવાળાય છે. મારી દીકરી અને જમાઈ જેવાં. ક્યાં’ક પડોશમાં બહુ વૈભવશાળી પીરામીડ દેખાય તો એ કોઈ દુકાન કે ફેક્ટરીનો માલીક પણ હોય.
બધેય ચીમનીયું તો હોય, હોય ને હોય જ. પણ એકેયમાંથી હજુ આ સાત વરસમાં ધુમાડો નીકળતો ભાળ્યો નથ. ખાલી દેખાવની જ ચીમનીયું! આખું ઘર ફુલ્લી એરકન્ડીશન્ડ હોય; પણ જુની પ્રણાલીકા કાંઈ થોડી તોડાય છે? હા, કોક’દી નવરાશની પળે લાકડાં લઈ આવે અને દેખાવનું તાપણું ફાયરપ્લેસમાં કરે, પણ એ કાંઈ ગરમાવા માટે નહીં – માત્ર શોખ ખાતર.
આ અમેરીકા છે. અહીં ઘણી બધી પ્રણાલીકાઓ સતત તુટતી રહે છે, અને છતાં જુની ચાલુ પણ રહે છે. આ જાતજાતના વીરોધાભાસોનો દેશ છે. આ વસાહતીઓનો દેશ છે. જાતજાતના અને ભાતભાતના લોકો. બધા જ વસાહતીઓ. અરે, તળ અમેરાકાના, કોલમ્બસનીય પહેલાં અહીં રહેનારાં નેટીવ અમેરીકન પણ વસાહતી જ હતાં. એસ્કીમોના દેશ - રશીયાના સાઈબીરીયામાંથી નીચે ઉતરી આવેલા એમ કહે છે. અહીં સાવ ફીક્કા ધોળા, ગુલાબી ગલગોટા જેવા, કાળા અબનુસ જેવા, પીળા, ઘઉંવરણા, અને આ બધાય રંગ અને રુપના જાતજાતના મીશ્રણ વાળા લોક જોવા મળી જાય.
અમારું શહેર સાવ નાનું છે, પણ અમારી કોલોનીમાં ક્યાંય ને ક્યાંયથી લોક આવીને વસેલાં છે. સામે જ એક વીયેટનામી કુટુમ્બ રહે છે. થોડેક આગળ મેક્સીકન અને ચાઈનીઝ પણ છે. અમારી બાજુની ગલીમાં (મસ પહોળી લેન છે , હોં !) એક મોરોક્કોનું કુટુમ્બ રહે છે. અમારાથી ત્રીજા ઘરનો ‘ફેરો’ મુળ જર્મન છે અને તેના ઘરની રાણી અલ-સાલ્વાડોરની છે. એટલે કે સ્પેનીશ અને નેટીવ અમેરીકનની મીશ્ર જાતીની.
અહીં તમે હવામાંજ સ્વતંત્રતા સુંઘી શકો – અને સ્વચ્છંદતા પણ. રાજાઓની ગુલામીમાંથી આઝાદી મેળવવાનો પહેલવહેલો બુંગીયો અહીં ફુંકાયો હતો, અને આખા જગતમાં ફેલાઈ ગયો હતો. અને લ્યો! કાળઝાળ ગુલામી પણ અહીં જ વકરીને ફુલી ફાલી હતી. અહીં માત્ર દોઢસો વરસ પહેલાં સાંકળે બાંધેલા ગુલામ અને ગુલામડીઓને સાટકા મારતાં મારતાં ગુલામો વેચવાના બજારમાં લઈ જવાતાં. અને આજે એ જ ગુલામોના કો’ક વારસદાર ચર્ચમાં ઉપદેશ આપતા પાદરી કે રેવરન્ડ પણ છે.
અહીં કરોડો બીવર, બાઈસન, વન્ય સમ્રુધ્ધી અને નેટીવ અમેરીકન પ્રજાનો ખુડદો બોલાવી દેવામાં આવ્યો હતો. અને આજની તારીખમાં પણ આ બધાનું રક્ષણ કરવાનો વીરોધાભાસી સંદેશ આખા જગતને આપનાર, આ અમેરીકન જણ સૌથી વધારે વ્યય અને બગાડ કરે છે !
અહીં મકાનનો ટેક્સ મ્યુનીસીપાલીટીમાં ભરો તેનો વીસથી ત્રીસ હીસ્સો શીક્ષણ અને પુસ્તકાલયો પાછળ ખર્ચાય છે. અને છતાં લોક બહુ આગળ ભણતાં નથી! અહીં મેટ્રીક થાય એને ગેજ્યુએશન કહે છે. અને એ તો બહુ થઈ ગયું! માટે જ અહીંની કોલેજો પરદેશી વીદ્યાર્થીઓથી વધારે ચાલે છે.
આ અમેરીકા છે. આખી દુનીયાનો સૌથી વધુ શક્તીશાળી દેશ. આખી દુનીયાના ખુણે ખાંચરેથી લોક અહીં આવીને વસેલાં છે. અહીંની ચકાચોંધથી આકર્શાઈ, માલેતુજાર બની જવા ક્યાં ને ક્યાંથી લોક અહીં આવે છે અને મજુરી કરી દનીયું રળે છે. આ હડહડતો મુડીવાદી દેશ છે, પણ અહીં શ્રમનો સાચો મહીમા છે. અહીં ‘ડુ ઈટ યોરસેલ્ફ’ ની બહુ ચોપડીઓ વેચાય છે. અહીં મધ્યમ વર્ગે બધાં કામ જાતે કરી લેવાં પડે છે. અહીં કામ કરવાની કોઈ નાનમ નથી.
અહીં અઢળક મશીનો સામાન્ય કામો માટે વપરાય છે; પણ લોહી અને પસીનો પાડીને કમાવેલા ડોલરમાંથી આ બધા પીરામીડો બનેલા છે. બધા ઉંધા ડબલ્યુ જેવા લાગતા પીરામીડો..
આ ત્રણ ડબલ્યુનો દેશ છે. અહીં ‘વેધર, વર્ક અને વુમન’ નો કોઈ ભરોસો હોતો નથી!
અમેરીકન આંતરવીગ્રહમાં છ લાખ લોકોએ જાન ગુમાવ્યા છતાં; આફ્રીકન અમેરીકન લોકોની યાતનાઓનો અંત આવ્યો ન હતો. ઉત્તરનાં રાજ્યોમાં પણ એમના માટેનો અણગમો અને રંગભેદની નીતી ચાલુ જ રહ્યાં હતાં. ઉલટાનું એમની સ્થીતી તો બગડતી જ રહી હતી; કારણકે, ગુલામ હતા ત્યારે તો એમને ભરણપોષણ માટે જાતે ઝઝુમવું પડતું ન હતું. ત્રાસ અને અત્યાચાર છતાં તેમને રોજના રોટલા અને ઓટલા માટે ભટકવું પડતું ન હતું. હવે તો એમને કામ, અને ભાડાના ઘર માટે જાતે સંઘર્ષ કરવાનો હતો. અને તે પણ અન્યાયી, ગોરા સમાજમાં રહીને. અનેક ગણું વધારે કામ કરવા છતાં; ગોરાઓ કરતાં માંડ અડધો પગાર જ એમને મળતો. કાળી સ્ત્રીઓની હાલત તો એનાથી પણ બદતર હતી.
એમનાં બાળકો માટે શાળાઓ સ્થપાઈ હતી; પણ એમાં શીક્ષણનું ધોરણ સાવ ઉતરતી કક્ષાનું રહેતું. વાહન વ્યવહાર, જાહેર શૌચાલય, ચર્ચ બધે જ તેમના માટે અલાયદી, નીમ્ન કક્ષાની અને અપુરતી સગવડો રહેતી. આ ઉપરાંત ‘કુ ક્લુક્સ ક્લાન’ જેવી ત્રાસવાદી સંસ્થાઓ સાવ નજીવા કારણ સર કાળાઓને ફાંસીએ ચડાવતી અથવા જીવતા સળગાવી દેતી. સહેજ સમૃધ્ધ બનેલા કાળા લોકો આ ત્રાસવાદી સંસ્થાના ખાસ નીશાન બનતા. તેમને કાયદાકીય રક્ષણ પણ ન મળતું. મતાધીકાર તો ગોરી સ્ત્રીઓને જ ન હતો તો તેમના નસીબે ક્યાંથી હોય? દક્ષીણનાં રાજ્યોમાં તો આપણે કલ્પી પણ ન શકીએ એટલો અત્યાચાર ચાલુ જ હતો. ત્યાં તો ઉત્તરના રાજ્યોમાંથી આવેલા ગોરાઓનો પણ તીરસ્કાર કરવામાં આવતો.
ઓગણીસમી સદીના મધ્ય ભાગથી ઔદ્યોગીક ક્રાન્તીના કારણે નોકરીની નવી તકો ઉભી તો થઈ હતી. પણ એમાં હલકી કક્ષાનાં અને જોખમકારક કામ જ એમને ફાળે આવતાં. એમાં પણ એમનું શોષણ થતું. વળી અમેરીકાની વધતી જતી સમૃધ્ધીથી આકર્ષાઈ, યુરોપથી ગરીબ લોકોનાં ધાડે ધાડાં અમેરીકાની ધરતી ઉપર ઉતરી આવતાં. જ્યાં એમને નોકરીઓ માટે ઝઝુમવું પડતું હોય; ત્યાં આફ્રીકનોનીતો શી વીસાત?
આમ છતાં શીક્ષણના વ્યાપ સાથે કાળા લોકોમાં જાગૃતી વધતી જતી હતી. ફ્રેડરીક ડગ્લાસ, રોઝા પાર્ક્સ, ઈલા બેકર કેનેથ ક્લાર્ક, હેરીયેટ ટબમેન જેવાં અસંખ્ય લોકોએ આફ્રીકન અમેરીકન લોકોના ઉધ્ધાર માટે આંદોલન ચલાવ્યાં હતાં. આ બધાની જીવનકથની અમેરીકન જુસ્સાનાં સુવર્ણાંકીત પાનાં છે.
કાળાઓ માટેની બસની સીટ, એક ગોરા માટે ખાલી ન કરવા માટે રોઝા પાર્કને આફ્રીકામાં ગાંધીજીને ટ્રેનમાંથી ઉતારી મુકવામાં આવ્યા હતા તેમ, બસમાંથી ઉતારી મુકવામાં આવી હતી.
એણે આ અન્યાયી રસમ દુર કરવામાં ન આવે ત્યાંસુધી, બસમાં ન બેસવાના શપથ લીધા હતા. બીજા કાળા લોકોએ આ આંદોલન ઉપાડી લીધું હતું. બસ કમ્પની ખાડે જતાં, છેવટે એ અન્યાયી પ્રથા બંધ કરવી પડી હતી.
પણ આ બધા ક્રાંતીકારીઓમાં શીરમોર નામ છે માર્ટીન લ્યુથર કીન્ગ.
આ કાળા પાદરીની ઉપર મહાત્મા ગાંધીના જીવન અને વીચારોએ ઘેરી અસર પાડી હતી. કાળા માણસને સમાન માનવીય હક્ક અપાવવા માટે, માર્ટીને અપનાવેલ સવીનય કાનુન ભંગની ચળવળના અંતીમ તબક્કે, 1968માં અંતીમવાદી ગોરાઓએ એમની હત્યા કરી નાંખી હતી.
પણ એમની શહીદીની ફળશ્રુતીરુપે રંગભેદની ભેદભાવભરી, સરકારી નીતીનો અંત આવ્યો હતો. આફ્રીકન અમેરીકન લોકોના જીવનમાં એક નવો યુગ પ્રસ્થાપીત થયો હતો કાળા અમેરીકનોને પણ મતાધીકાર મળ્યો હતો; અને બધે એમને માટે અલાયદી વ્યવસ્થાની પ્રથા ભુતકાળની બાબત બની ગઈ હતી.
માત્ર 40 જ વર્ષના ગાળા બાદ, અમેરીકાની શાળાઓમાં, બધા જ રંગનાં બાળકોને સાથે કીલ્લોલ કરતાં જોઈએ; ખ્રીસ્તી ચર્ચોમાં બહુ ઉચ્ચ સ્થાને પણ કાળા પાદરીઓને ઉપદેશ આપતા જોઈએ; એક કાળા મેનેજરના હાથ નીચે અનેક ગોરાઓને કોઈ સંકોશ કે સુગ વીના કામ કરતા જોઈએ; ત્યારે ઉજાગર અને નવપલ્લવીત થયેલાં માનવ મુલ્યોની પ્રતીતી આપણને થયા વગર રહેતી નથી. અહીં હવે, કોઈ પણ જગ્યાએ ભેદભાવભરી નીતી ચાલી શકતી નથી.
આ ઉપરાંત અનેક શીક્ષીત આફ્રીકનોએ જ્ઞાન વીજ્ઞાનના ક્ષેત્રે વીશીષ્ઠ સીધ્ધીઓ હાંસલ કરી હતી. બુકર ટી. વોશીંગ્ટન, જ્યોર્જ વોશીંગ્ટન કાર્વર, કેનેથ ક્લાર્ક વી. નાં નામ ઈતીહાસની તવારીખમાં સુવર્ણાક્ષરે અંકીત થયેલાં છે.
રમતગમત અને સંગીતના ક્ષેત્રે પણ કાળા અમેરીકનો કાઠું કાઢતાં રહ્યાં છે. મહમ્મદ અલી, માઈકલ જેક્સન, બેન્જામીન બેનેકર, વી, નામો આમાં પ્રમુખસ્થાને છે.
અને આ બધા જાજ્વલ્યમાન ઈતીહાસમાં શીરમોર સમી ઘટનાએ તાજેતરમાં જ આકાર લઈ લીધો છે. જે દેશમાં પાળેલા કુતરા અને બીલાડાંઓ, કાળા માનવી કરતાં વધુ કીમતી અને વહાલાં હતાં; જ્યાં કાળા માનવીના આંસુ, લોહી અને પસીનાથી અમેરીકાની સમૃધ્ધીની ઈમારત ગગનગામી બની હતી; જ્યાં વીશ્વના ઈતીહાસનાં કાળાંમાં કાળાં પ્રકરણો રોજબરોજની ઘટનાની જેમ ઉમેરતા જવામાં કોઈ નાનમ ન હતી - ત્યાં 4 નવેમ્બર – 2008ના દીવસે ઈતીહાએ સર્જાઈ ગયો. એક નખશીશ કાળા કેન્યન બાપનો દીકરો ‘ બરાક ઓબામા’ અમેરીકન રાષ્ટ્રનો પ્રમુખ બની ગયો.
અમેરીકન જુસ્સાનું આનાથી વધારે પ્રશંસનીય અને અનુકરણીય ઉદાહરણ બીજું શું હોઈ શકે?
નામાંકીત આફ્રીકન અમેરીકનો વીશે વીશેષ વાંચન માટે અહીં ‘ ક્લીક’ કરો.
વાચકોના પ્રતીભાવ