વહેણ – ચિરાગ પટેલ 2018 જૂન 05 મંગળવાર

વહેણ – ચિરાગ પટેલ 2018 જૂન 05 મંગળવાર

હૈયે ઉઠતાં સ્પન્દમાં ઉમડે રાતી ઝાંય;
બે ધબકાર વચ્ચે છુપાવી, આપે છાંય!

રમત સમયની વિસ્તૃત ફલકે વિખેરાતી,
આડશ અટકચાળાની; હળવે સંકોરતી.

મીઠી નોકઝોંકમાં વહે ઝરણ પવિત્ર;
પુલકિત થતાં, ન્હાઈ, પાવન ચરિત્ર.

સ્વપન ઉગ્યું અનોખું, હલબલાવે એવું;
ભળ્યાં ભૂલી ભાન, પ્રગટે સત્ય અવનવું!

નાની વાતચીતોમાં ગુંજે કોઈ ગીત જાણે;
શબ્દોની આપલેમાં ગાતું કોઈ ભજન જાણે.

અજાણી લાગણીઓ જાણીતી બની ચોક્કસ;
ખીલ્યાં ફૂલ, વમળો રચાયા અનેક ચોક્કસ!

મમતા “મા”ની એક-એક પળમાં, શ્વાસમાં જાગે;
“દીપ”ની “રોશની” એક-એક અણુ, અનેક રંગે!

પુરાણોનું પુરાણ – ચિરાગ પટેલ ડિસેમ્બર 25, 2008

પુરાણોનું પુરાણ – ચિરાગ પટેલ ડિસેમ્બર 25, 2008

પુરાણવિવેચન – મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી સપ્ટેમ્બર, 1915 (ગોકુળાષ્ટમી)

[સપ્ટેમ્બર 1915માં પ્રસિધ્ધ થયેલ શ્રીભગવતી ભાગવતની પ્રથમ આવૃત્તિમાં ભિક્ષુ અખંડાનન્દના નિવેદનમાં શ્રીમણિલાલ ન. દ્વિવેદીના “સિધ્ધાંતસાર” ગ્રંથમાં પુરાણો વિશેના તેમના વિચારોમાંથિ કેટલાંક ટાંક્યાં હતાં.]

પુરાણોમાં અનેક, દેવાદિ કલ્પના, અવતારાદિ વ્યવસ્થા, ધર્મના ફાંટા વગેરે નાના પ્રકારની વિરુધ્ધ વિરુધ્ધ અદભુત, માનવામાં પણ ન આવે તેવી તથા વહેમ ભરેલી અને કહીં કહીં અયોગ્ય પણ વાતો આવે છે – એ બધાથી કરીને, પુરાણો ખોટાં છે, સ્વાર્થી બ્રાહ્મણોનાં રચેલાં છે, ધર્મસ્વરૂપ એવું હોય જ નહિ ઇત્યાદિ આપણે બોલીએ છીએ; પણ આપણે જે વિવેક કરી ગયા, તેટલાથી જાણવું સહજ છે, કે એ પુરાણો કોઈએ જાણી જોઈને ખોટું સમજાવવા રચ્યાં નથી. એ જેવાં રચાયાં છે, તેવાં જ રચાવાની આવશ્યકતા હતી. એ આવશ્યકતાને અનુસરીને, પ્રાચીન ધર્મની વાત ઉચ્છેદ ન પામતાં સ્થિર થઈ સમજનારને કાળાંતરે પણ સમજાય, એવી રચના કરવામાં ઋષિઓએ પરમાર્થબુધ્ધિથી જ સયુક્તિક વ્યવસ્થા કરી છે. અમે તો એટલે સુધી પણ માનીએ છીએ, ને સિધ્ધ કરી બતાવીશું કે પુરાણોમાં જે સ્થૂલ અતિશયોક્તિ અને રૂપક રચ્યાં છે, તે જાણી જોઈને જ તેવે રૂપે રચ્યાં છે, કે તે તે વાતના અસમ્ભવિતપણા ઉપરથી બુધ્ધિમાન માણસો તેને અક્ષરશઃ સત્ય ન માનતાં તરત તેમનું રહસ્ય વિચારવા માંડે અને પરમાર્થરૂપ સત્ય સમજી જાય; પણ બધા લોકો આવા બુધ્ધિમાન હોતા નથી ને હોય નહિ; તથા વિશેષે કરીને પુરાણકાળની અવ્યવસ્થાના સમયમાં તો થોડા જ હશે. એટલે કે જેમ એક પાસાથી સંસ્કારવાનને માટે પુરાણોની અસંગત ભવ્ય કલ્પનાઓમાં પણ સત્ય માર્ગ સૂચવી દીધો છે, તેમ તે જ અસંગતિવાળાં રૂપકાદિથી પ્રાકૃત લોકની બુધ્ધિને ભક્તિભાવ બતાવી ધર્મભ્રષ્ટ થતાં અટકાવવાની સબલ શૃંખલા પણ બાંધી દીધી છે.

આ પ્રમાણે જોતાં પુરાણ રચનારની સ્વાર્થપરાયણતા કરતાં નિઃસીમ પરમાર્થતા જ રહેલી સમજાય છે. અજ્ઞાનરૂપ સ્વલ્પ દ્રષ્ટિ સ્પષ્ટ થાય છે અને આર્ય-બુધ્ધિનું આર્યત્વ પ્રતિપાદિત થાય છે. જો એ જ પુરાણો વચમાં આવ્યાં ન હોત, તો આજ આપણે યવન હોત, મુસલમાન હોત, ફિરંગી હોત કે અંગ્રજ હોત, એમાંનું કાંઈ કહી શકાતું નથી – પણ કોઈને કોઈ રીતે આપણે અધમતાને પામ્યા હોત. અંગ્રેજ, ફિરંગી, મુસલમાન કે યવન, એ નામમાં કાંઈ આભડછેટ ભરાઈ બેઠી નથી; પણ કહેવાનું તાત્પર્ય એવું છે કે ગમે તેવી દીનતા તથા હીનતાએ પહોંચ્યા છતાં પણ ધર્મપરાયણતારૂપ મહાનિયમ અને તેનાં ફળ આપણે જે સાચવી રહ્યા છીએ, તે સચવાયાં ન હોત.

જે જે પ્રજા પોતાની પ્રાચીન મહત્તાથી ભ્રષ્ટ થતાં તે મહત્તાને વીસરી જઈ પોતાની દીનતા સ્વીકારતી ચાલે છે, તે તે પ્રજા નિરંતર અધોગતિને પામતી જાય છે, એવું ઈતિહાસમાં અનેક દ્રષ્ટાંતોથી સિધ્ધ થાય છે. આવાં સર્વ અનિષ્ટ પરિણામથી ઉગારનાર પુરાણો છે, ભક્તિપ્રધાન વહેમરૂપ ધર્મ તે જ આપણો ત્રાતા છે. પુરાણમાત્રના પ્રણેતા વ્યાસ મુનિને નારદે ખરું જ કહ્યું છે, કે તેમણે ભગવદગુણ ગાયા નથી, માટે જ તેમના આત્માને સંતોષ થતો નથી – અર્થાત પુરાણપ્રતિપાદિત ધર્મની એવી ગૂઢ મહ્ત્તા છે, કે તે જ ધર્મ જેમ આર્યત્વનો ત્રાતા છે, તેમ પરમસત્યનો બોધક છે અને એ રીતે પરમ મોક્ષરૂપ છે.

ભક્તિ અને જ્ઞાન, ઉભય એક જ છે. આ એકતા પુરાણોમાં સ્પષ્ટ સમજાય છે ને તેને જ લીધે પુરાણોની ગૂઢ મહત્તા સિધ્ધ થાય છે. પછી સંપ્રદાયને વળગીને કોઈ ભક્તિમાત્રનું જ જ્ઞાન ઉપર પ્રધાનપણું બતાવે તો ભલે. ભક્તિ અને જ્ઞાન જુદાં પડી શકતાં જ નથી, જ્ઞાન વિના ભક્તિ અંધ રહે છે. ભક્તિ વિના જ્ઞાન શુષ્ક રહે છે, પાંગળું રહે છે. જે જાણવું તે જ ભજવું. જાણ્યા વિના ભજાય નહિ ને ભજ્યા વિના જાણ્યું કહેવાય નહિ. વેદાંતનું જે અપરોક્ષ જ્ઞાન તે જ ભક્તિ છે. ભક્તિમાર્ગવાળાની પ્રેમલક્ષણા પરભક્તિ તે જ અપરોક્ષ જ્ઞાન છે. જ્ઞાન તે ભક્તિ ને ભક્તિ તે જ જ્ઞાન – એ જ અપરોક્ષ કૈવલ્ય. શ્રીગીતાજીમાં પણ એ જ કહ્યું છે, કે ‘સાંખ્ય-જ્ઞાન અને યોગ-કર્મ, ભક્તિ ઇત્યાદિ-ને એકરૂપ જાણનાર જ જાણે છે.’ શ્રીમદ ભાગવતમાં પણ કહેલું છે, કે ‘આત્મારૂપ મુનિઓ જે કર્મ-ગ્રંથિથી મુક્ત છે, તે પણ પરમ પુરુષની કેવળ અહેતુકી ભક્તિ આદરે છે.’ આમ ભક્તિજ્ઞાનનાં એકતાપરાયણ પુરાણો સર્વથા સાર્થક છે, ઉપયુક્ત છે ને ધર્મવ્રત આર્યોને સર્વ પ્રકારે પૂજ્ય છે.

દેવીભાગવતના પ્રથમ સ્કન્ધમાં ત્રીજા અધ્યાય મુજબ પુરાણો વિશેનું વિવરણ જોઇએ.

મુખ્ય પુરાણો: 18. એમાં “મ”કારાદિ 2, “ભ”કારાદિ 2, “બ્ર”કારાદિ 3, “વ”કારાદિ 4, “અ”કારાદિ 1, “ના”કારાદિ 1, “પ”કારાદિ 1, “લિં”કારાદિ 1, “ગ”કારાદિ 1, “કૂ”કારાદિ 1, “સ્ક”કારાદિ 1.

[પુરાણ ક્રમ – નામ – શ્લોક સંખ્યા]
1 – મત્સ્યપુરાણ – 14,000
2 – માર્કંડેયપુરાણ – 9,000
3 – ભવિષ્યપુરાણ – 14,500
4 – ભગવતી ભાગવતપુરાણ – 18,000
5 – બ્રહ્મપુરાણ – 10,000
6 – બ્રહ્માંડપુરાણ – 12,100
7 – બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણ – 18,000
8 – વામનપુરાણ – 10,000
9 – વાયુપુરાણ – 24,600
10 – વિષ્ણુપુરાણ – 23,000
11 – વરાહપુરાણ – 24,000
12 – અગ્નિપુરાણ – 16,000
13 – નારદપુરાણ – 25,000
14 – પદ્મપુરાણ – 55,000
15 – લિંગપુરાણ – 11,000
16 – ગરુડપુરાણ – 19,000
17 – કૂર્મપુરાણ – 17,000
18 – સ્કન્દપુરાણ – 81,000

[ઉપપુરાણ ક્રમ – નામ]
1 – સનત્કુમારપુરાણ
2 – નૃસિંહપુરાણ
3 – નારદીયપુરાણ
4 – શિવપુરાણ
5 – દુર્વાસાપુરાણ
6 – કપિલપુરાણ
7 – મનુપુરાણ
8 – શુક્રપુરાણ
9 – વરુણપુરાણ
10 – કાલિકાપુરાણ
11 – સાંબપુરાણ
12 – નંદિપુરાણ
13 – સૂર્યપુરાણ
14 – પરાશરપુરાણ
15 – આદિત્યપુરાણ
16 – મહેશ્વરપુરાણ
17 – ભાગવતપુરાણ (શ્રીકૃષ્ણચરિત્ર)
18 – વસિષ્ઠપુરાણ

આપણે બધાં જ “વ્યાસ”થી પરીચીત છીએ. શ્રીકૃષ્ણ દ્વૈપાયન ઋષી કે જેઓ સત્યવતી અને પરાશર મુનીના પુત્ર હતાં, તેમણે વેદનાં ત્રણ વીભાગો કર્યાં, મહાભારત રચ્યું, 18 પુરાણોની રચના કરી. વેદને વીસ્તારનાર આ મુની પછી “વેદ વ્યાસ” નામે જાણીતાં થયાં. આવા આ વ્યાસની પરમ્પરાને આપણે “શ્રીમદ ભગવતી ભાગવત”ના પ્રથમ સ્કન્ધમાં ત્રીજા અધ્યાયમાં જણાવ્યાં પ્રમાણે ઓળખીએ.

સૌપ્રથમ પુરાણો પ્રમાણે સમયનાં એકમ સમજીએ.

1 મહાકલ્પ = 309,173,760,000,000 મનુષ્ય વર્ષ = 100 બ્રહ્મા વર્ષ
1 બ્રહ્મા વર્ષ = 360 બ્રહ્મા દીવસ
1 બ્રહ્મા દીવસ = 2 કલ્પ
1 કલ્પ = 4,294,080,000 મનુષ્ય વર્ષ = 14 મંવંતર
1 મંવંતર = 306,720,000 મનુષ્ય વર્ષ = 71 મહાયુગ
1 મહાયુગ = 4,320,000 મનુષ્ય વર્ષ = 4 યુગ (સત, ત્રેતા, દ્વાપર, કલી)
1 કૃતયુગ (સતયુગ) = 1,728,000 મનુષ્ય વર્ષ
1 ત્રેતાયુગ = 1,296,000 મનુષ્ય વર્ષ
1 દ્વાપરયુગ = 864,000 મનુષ્ય વર્ષ
1 કલીયુગ = 432,000 મનુષ્ય વર્ષ

આપણો અત્યારે જે મંવંતર ચાલે છે એને “વૈવસ્વત” નામનો સાતમો મંવંતર કહે છે. આ મંવંતરમાં અત્યારે 28મો મહાયુગ ચાલી રહ્યો છે. આવા 28મા દ્વાપરયુગમાં આપણાં “વેદવ્યાસ” કૃષ્ણ દ્વૈપાયન થઈ ગયાં. દરેક મહાયુગના દ્વાપરયુગમાં જે તે યુગના “વેદવ્યાસ” થાય છે. શ્રીમદ ભગવતી ભાગવત કે દેવીભાગવતમાં જણાવ્યાં મુજબ નીચે મુજબનાં યુગ પ્રમાણે વ્યાસ થયાં.

[દ્વાપરયુગ – વેદ વ્યાસ]
1 – બ્રહ્મા
2 – પ્રજાપતિ
3 – શુક્રાચાર્ય
4 – બૃહસ્પતિ
5 – સૂર્ય
6 – મૃત્યુ
7 – ઇન્દ્ર
8 – વસિષ્ઠ
9 – સારસ્વત
10 – ત્રિધામા
11 – ત્રિવૃષ
12 – ભરદ્વાજ
13 – અંતરિક્ષ
14 – ધર્મ
15 – ત્રય્યારુણિ
16 – ધનંજય
17 – મેધાતિથિ
18 – વ્રતિ
19 – અત્રિ
20 – ગૌતમ
21- ઉત્તમ હર્યાત્મા
22 – વાજશ્રવા વેન
23 – અમુષ્યાયણ સોમ
24 – તૃણબિન્દુ
25 – ભાર્ગવ
26 – શક્તિ
27 – જાતુકર્ણ્ય
28 – કૃષ્ણ દ્વૈપાયન (હાલ)
29 – દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા (હવે પછી)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: માર્કંડેય ઋષિ અને સૃષ્ટિનો અંત – – ચિરાગ પટેલ

(originally published at http://webgurjari.in/2018/05/25/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts-markandey-rishi-and-the-end-of-the-world/)

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: માર્કંડેય ઋષિ અને સૃષ્ટિનો અંત – – ચિરાગ પટેલ

માર્કંડેય ઋષિનો ઉલ્લેખ મહાભારતના વનપર્વમાં પણ આવે છે. આપણે એ ઉલ્લેખને સમજવા પ્રયત્ન કરીએ. આ પર્વના અંગ્રેજી અનુવાદની લિંક: http://www.sacred-texts.com/hin/m03/m03187.htm અને http://books.google.com/books?id=gftTFPyi378C&dq=complete+idiot%27s+guide+to+hinduism&printsec=frontcover&source=bn&hl=en&ei=AiT8S7HbGYT78Aa8nMXtBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CDEQ6AEwBQ#v=onepage&q=markandey&f=false પર 13મુ પાનું.

યુધિષ્ઠિર માર્કંડેય ઋષિની પ્રાર્થના કરી અભિવાદન કરે છે કે, તેઓ નારાયણ (પાણીમાં રહેનાર – વિષ્ણુ)ને ત્યાગ અને ધ્યાન વડે પોતાના હૃદય કમળમાં સતત દર્શન કરે છે અને એ જ કૃપાથી સૃષ્ટિના સર્જન અને વિનાશના સાક્ષી બને છે. જ્યારે વિનાશને અંતે બ્રહ્મા નારાયણનાં નાભી-કમળમાં સુઈ જાય છે ત્યારે માત્ર તેઓ જ પૂજા માટે જીવિત હોય છે. તેથી તેઓ સૃષ્ટિના સર્જનનું કારણ જણાવે.

માર્કંડેય કહે છે કે, “જ્યારે યુગચક્રની સમાપ્તિ થવાની હોય છે ત્યારે માણસ ભૂખમરાથી પીડિત હોય છે અને હજારો મૃત્યુ પામે છે. આકાશમાં સાત સૂર્ય દેખાય છે અને આ સૂર્યની જ્વાળાઓમાં બધી નદીઓ અને સમુદ્રના પાણી સુકાઈ જાય છે. આ સંવર્તક નામના અગ્નિથી વનસ્પતિઓ, ઘાસ વગેરે બળીને ભસ્મ થઇ જાય છે. સાથે જ ખુબ જ જોરથી પવન વાય છે. આ અગ્નિ અને પવન પૃથ્વીથી પણ દુર લાખો યોજનો સુધી ફેલાઈ જાય છે જે દેવો, દાનવો અને યક્ષોને પણ ભયથી ધ્રુજાવે છે, અને દરેકનો વિનાશ કરી નાખે છે. ત્યારબાદ, વિવિધ રંગના વાદળોથી આકાશ ભરાઈ જાય છે. આ વાદળા ૧૨ વર્ષ સુધી સતત જળ વરસાવે છે. પૃથ્વીની સંપૂર્ણ ભૂમિ જળબમ્બાકાર થઇ જાય છે. એ વાદળો પણ પવનને લીધે જતા રહે છે. ત્યારબાદ, સમગ્ર બ્રહ્માંડ પાણીથી ભરાઈ જાય છે. માત્ર હું આ બધું જોતો પાણીમાં તરતો રહું છું. ત્યાં મને એક વડનું વૃક્ષ દેખાય છે જેના પર એક નાનો સુંદર છોકરો હોય છે. આ જ નારાયણ છે જે મને પોતાના પેટમાં સમગ્ર સૃષ્ટિ દિવ્ય રૂપે રહેલી બતાવે છે. ફરી નવી સૃષ્ટિનો જન્મ થતા હું આ નવી પૃથ્વી પર આવી ગયો છું.”

હવે, આપણી પૃથ્વી કે બ્રહ્માંડના અંત વિષે આપણી આજની વૈજ્ઞાનિક માન્યતા જોઈએ તો એ મુજબ પાંચ અબજવર્ષ બાદ જ્યારે સૂર્યનું આંતરિક બળતણ (હાઈડ્રોજનની હિલીયમમાં રૂપાંતરણની પ્રક્રિયા) ખૂટી પડશે ત્યારે તેનો આંતરિક ભાગ ગુરુત્વાકર્ષણને લીધે સંકોચાશે. આને લીધે બાહ્ય ભાગમાં તાપમાન વધશે અને એ વિસ્તરણ પામતું જશે. આ વિસ્તરણ છેક મંગળ ગ્રહ સુધી પહોચી જશે (એટલે કે પૃથ્વી પણ આ વિસ્તરણમાં આવી જશે). સૂર્યની આ સ્થિતિને રેડ જાયન્ટ કહે છે. બુધ અને શુક્ર તો આ વિસ્તરણમાં ચોક્કસ ગળી જશે. પૃથ્વી કદાચ એની કક્ષા વિસ્તારીને છટકી પણ શકે. વૈજ્ઞાનિકો હજી આ બાબતે સ્પષ્ટ નથી. કદાચ પૃથ્વીને રેડ જાયન્ટ સૂર્ય ગળી પણ જાય. ૨૦૦૮મા થયેલા સંશોધન મુજબ (https://www.livescience.com/32879-what-happens-to-earth-when-sun-dies.html) એવું લાગે છે કે સૂર્ય તેના મહત્તમ રેડ જાયન્ટના કદ સુધી વિસ્તરે એ પહેલા જ એટલે કે આજથી ૧ અબજ વર્ષ પછી પૃથ્વીની કક્ષા ઘટવાને કારણે અને સૂર્યની ગરમી વધવાને લીધે પૃથ્વીનું વાતાવરણ નાશ પામશે. લગભગ ૩ અબજ વર્ષમાં તો તેની બધી જ નદીઓ અને સમુદ્રના પાણી સુકાઈ જશે. એનું વાતાવરણ શુક્ર જેવું ઘાટા રંગબેરંગી વાદળો ભરેલું થઇ જશે. ત્યારબાદ, એ વાતાવરણ પણ છટકી જશે અને પૃથ્વી સુકીભઠ્ઠ રહી જશે. ધીરે ધીરે સૂર્ય સંકોચાઈને શ્વેત-વામન કે વ્હાઈટ ડવાર્ફ સ્વરૂપ ધારણ કરશે. સૂર્ય કરતા મોટા તારા કૃષ્ણવિવર કે બ્લેક હોલ બની જશે. મોટા બ્લેક હોલ નાના બ્લેક હોલને ગળતા જશે. ધીરે ધીરે બ્રહ્માંડ મૂળ અંડ સ્વરૂપ ધારણ કરી લેશે જેની અંદર હાઈડ્રોજન દબાણને કારણે પ્રવાહી સ્વરૂપમાં હશે. ફરી અમુક સમય બાદ એ અંડ વિસ્તરશે અને નવું બ્રહ્માંડ બનશે.

હવે, આ વૈજ્ઞાનિક માન્યતાને માર્કંડેય ઋષીએ જણાવેલા વર્ણન સાથે મેળવી જુઓ. સમાનતા બહુ જ સચોટ રીતે નજરે પડે છે. આથી શું માની શકાય કે માર્કંડેય ઋષિ ખરેખર આ બ્રહ્માંડના જન્મ પહેલા જે બ્રહ્માંડ હતું એમાં જન્મ્યા હતા? જો માર્કંડેય એક કાલ્પનિક વ્યક્તિ હોય તો શું એવું માની શકાય કે મહાભારતના રચનાકાર સૃષ્ટિના અંત વિષે સચોટ અનુમાન કરી શક્યા છે? આ અનુમાન કરવા માટે વ્યાસ પાસે કયું જ્ઞાન હતું? આ બધા અને બીજા આવા પ્રશ્નો અનુત્તર જ રહેશે. આપણી સંસ્કૃતિના પાયામા જે સાહિત્ય છે અને એના જે રચનાકાર છે તેમને કોટિ કોટિ વંદન.

સંવત્સરી – ચિરાગ પટેલ 2018 મે 16

સંવત્સરી – ચિરાગ પટેલ 2018 મે 16

સમયના આયના પર લાગણી ખીલ્યા સંબંધનું પ્રતિબિંબ જોઈ,
હોઠ આછેરાં મલકી ઉઠ્યાં ‘ને સ્મરણો તાજાં થઈ ઉઠ્યાં !
પહેલી અલપ-ઝલપ મુલાકાતમાં પ્રશ્નોત્તરીથી એકબીજાને
સમજવાની એ અપરિપક્વ મથામણ સાંભરી.
એકમેવના પહેલાં સ્પર્શે ઉગેલો યૌવની નશો,
હૈયે હજુ એવોનેએવો નવપલ્લવિત કોતરાયેલો ભાળ્યો!
એકબીજાને પામતાં રહ્યાં , ગમતાં રહ્યાં , ગમ્મતો કરતાં;
નિષ્ઠુર પળોને પણ પ્રેમથી જીરવતાં રહ્યાં!
જીવનના કારમા ઘા જાણે કાળરૂપી શિલ્પીના હથોડા
સમ માની, જીવનના નવા ઘાટમાં ઘડાતાં રહ્યાં.
સ્વપ્નોની સૃષ્ટિ તૂટે તો ફરી ગૂંથી, પ્રેમના આસવ પીતાં;
બે અણમોલ ફુલ આંગણામાં ઉછેરતાં રહ્યાં !
ક્યારેક ઉમટેલી ખારી પળોમાં વિશ્વાસનો તાંતણો બાંધી
એકબીજાને સમજવા મથતાં રહ્યાં!
વર્ષોનાં વહાણાં ભલે વાય, તારામાં હું અને મારામાં તું
ખોવાતા જ રહ્યે એવી આન્તરદર્શી “રોશની”ને અભ્યર્થના!

CMake 101

(From https://stackoverflow.com/questions/31037882/whats-the-cmake-syntax-to-set-and-use-variables)

When writing CMake scripts there is a lot you need to know about the syntax and how to use variables in CMake.

The Syntax

Strings using set():

  • set(MyString "Some Text")
  • set(MyStringWithVar "Some other Text: ${MyString}")
  • set(MyStringWithQuot "Some quote: \"${MyStringWithVar}\"")

Or with string():

  • string(APPEND MyStringWithContent " ${MyString}")

Lists using set():

  • set(MyList "a" "b" "c")
  • set(MyList ${MyList} "d")

Or better with list():

  • list(APPEND MyList "a" "b" "c")
  • list(APPEND MyList "d")

Lists of File Names:

  • set(MySourcesList "File.name" "File with Space.name")
  • list(APPEND MySourcesList "File.name" "File with Space.name")
  • add_excutable(MyExeTarget ${MySourcesList})

The Documentation

The Scope or “What value does my variable have?”

First there are the “Normal Variables” and things you need to know about their scope:

  • Normal variables are visible to the CMakeLists.txt they are set in and everything called from there (add_subdirectory()include()macro() and function()).
  • The add_subdirectory() and function() commands are special, because they open-up their own scope.
    • Meaning variables set(...) there are only visible there and they make a copy of all normal variables of the scope level they are called from (called parent scope).
    • So if you are in a sub-directory or a function you can modify an already existing variable in the parent scope with set(... PARENT_SCOPE)
    • You can make use of this e.g. in functions by passing the variable name as a function parameter. An example would be function(xyz _resultVar) is setting set(${_resultVar} 1 PARENT_SCOPE)
  • On the other hand everything you set in include() or macro() scripts will modify variables directly in the scope of where they are called from.

Second there is the “Global Variables Cache”. Things you need to know about the Cache:

  • If no normal variable with the given name is defined in the current scope, CMake will look for a matching Cache entry.
  • Cache values are stored in the CMakeCache.txt file in your binary output directory.
  • The values in the Cache can be modified in CMake’s GUI application before they are generated. Therefore they – in comparison to normal variables – have a type and a docstring. I normally don’t use the GUI so I use set(... CACHE INTERNAL "") to set my global and persistant values.

    Please note that the INTERNAL cache variable type does imply FORCE

  • In a CMake script you can only change existing Cache entries if you use the set(... CACHE ... FORCE) syntax. This behavior is made use of e.g. by CMake itself, because it normally does not force Cache entries itself and therefore you can pre-define it with another value.
  • You can use the command line to set entries in the Cache with the syntax cmake -D var:type=value, just cmake -D var=value or with cmake -C CMakeInitialCache.cmake.
  • You can unset entries in the Cache with unset(... CACHE).

The Cache is global and you can set them virtually anywhere in your CMake scripts. But I would recommend you think twice about where to use Cache variables (they are global and they are persistant). I normally prefer the set_property(GLOBAL PROPERTY ...) and set_property(GLOBAL APPEND PROPERTY ...) syntax to define my own non-persistant global variables.

Variable Pitfalls and “How to debug variable changes?”

To avoid pitfalls you should know the following about variables:

  • Lists in CMake are just strings with semicolons delimiters and therefore the quotation-marks are important
    • set(MyVar a b c) is "a;b;c" and set(MyVar "a b c") is "a b c"
    • The recommendation is that you always use quotation marks with the one exception when you want to give a list as list
    • Generally prefer the list() command for handling lists
  • The whole scope issue described above. Especially it’s recommended to use functions()instead of macros() because you don’t want your local variables to show up in the parent scope.
  • A lot of variables used by CMake are set with the project() and enable_language() calls. So it could get important to set some variables before those commands are used.
  • Environment variables may differ from where CMake generated the make environment and when the the make files are put to use.
    • A change in an environment variable does not re-trigger the generation process.
    • Especially a generated IDE environment may differ from your command line, so it’s recommended to transfer your environment variables into something that is cached.

Sometimes only debugging variables helps. The following may help you:

  • Simply use old printf debugging style by using the message() command. There also some ready to use modules shipped with CMake itself: CMakePrintHelpers.cmakeCMakePrintSystemInformation.cmake
  • Look into CMakeCache.txt file in your binary output directory. This file is even generated if the actual generation of your make environment fails.
  • Use variable_watch() to see where your variables are read/written/removed.
  • Look into the directory properties CACHE_VARIABLES and VARIABLES
  • Call cmake --trace ... to see the CMake’s complete parsing process. That’s sort of the last reserve, because it generates a lot of output.

Special Syntax

  • Environment Variables
    • You can can read $ENV{...} and write set(ENV{...} ...) environment variables
  • Generator Expressions
    • Generator expressions $<...> are only evaluated when CMake’s generator writes the make environment (it comparison to normal variables that are replaced “in-place” by the parser)
    • Very handy e.g. in compiler/linker command lines and in multi-configuration environments
  • References
    • With ${${...}} you can give variable names in a variable and reference its content.
    • Often used when giving a variable name as function/macro parameter.
  • Constant Values (see if() command)
    • With if(MyVariable) you can directly check a variable for true/false (no need here for the enclosing ${...})
    • True if the constant is 1ONYESTRUEY, or a non-zero number.
    • False if the constant is 0OFFNOFALSENIGNORENOTFOUND, the empty string, or ends in the suffix -NOTFOUND.
    • This syntax is often use for something like if (MSVC), but it can be confusing for someone who does not know this syntax shortcut.
  • Recursive substitutions
    • You can construct variable names using variables. After CMake has substituted the variables, it will check again if the result is a variable itself. This is very powerful feature used in CMake itself e.g. as sort of a template set(CMAKE_${lang}_COMPILER ...)
    • But be aware this can give you a headache in if () commands. Here is an example where CMAKE_CXX_COMPILER_ID is "MSVC" and MSVC is "1":
      • if ("${CMAKE_CXX_COMPILER_ID}" STREQUAL "MSVC") is true, because it evaluates to if ("1" STREQUAL "1")
      • if (CMAKE_CXX_COMPILER_ID STREQUAL "MSVC") is false, because it evaluates to if ("MSVC" STREQUAL "1")
      • So the best solution here would be – see above – to directly check for if (MSVC)
    • The good news is that this was fixed in CMake 3.1 with the introduction of policy CMP0054. I would recommend to always set cmake_policy(SET CMP0054 NEW) to “only interpret if()arguments as variables or keywords when unquoted.”
  • The option() command
    • Mainly just cached strings that only can be ON or OFF and they allow some special handling like e.g. dependencies
    • But be aware, don’t mistake the option with the set command. The value given to option is really only the “initial value” (transferred once to the cache during the first configuration step) and is afterwards meant to be changed by the user through CMake’s GUI.

Android NDK console print C/C++ – Chirag Patel

When your Android app has C/C++ code using NDK tools and you want printing output to serial port console, here’s the solution.

// change sharing first
chmod(“/dev/console”, S_IRWXG | S_IRWXO | S_IRWXU);
// open file
int serialFd = open(“/dev/console”, O_RDWR | O_NONBLOCK | O_NDELAY | O_NOCTTY | O_APPEND);
__android_log_print(ANDROID_LOG_DEBUG, “Serial”, “Serial console fd=%d errno=%d(%s)”, serialFd, errno, strerror(errno));
if (serialFd >= 0) {
    write(serialFd, my_buffer, buffer_length);
    close(serialFd);
}

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: અથર્વશિર ઉપનિષદ – ચિરાગ પટેલ

(originally published at: http://webgurjari.in/2018/04/27/a-modern-viewpoint-of-ancient-indian-texts_atharvashira-upnishad/)

મેં 2018 માર્ચની 2જી તારીખે એક લેખ વાંચ્યો. એમાં સુવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક સ્ટિવન હૉકિંગે જણાવ્યું હતું કે, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ થઈ એની પહેલા શું હતું એ તેઓ જાણે છે! એ લેખ આ લિન્ક પાર વાંચી શકાશે : https://www.livescience.com/61914-stephen-hawking-neil-degrasse-tyson-beginning-of-time.html) હૉકિંગના કહેવા મુજબ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ સમયે એ એક અણુ સમાન હતું. ઉર્જા અને ઉષ્માના એ અતિ સઘન કણમાં ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમો અને સમય અસ્તિત્વમાં નહતા. મહાવિસ્ફોટની ક્ષણ પહેલા સમય અનંતપણે શૂન્ય તરફ અગ્રેસર હતો એટલે એ સમયે કોઈ અનુભવગમ્ય કે દર્શનીય અવસ્થા નહતી. એ વિષે વિચારવાનો કોઈ અર્થ નથી!

આ લેખ વાંચતા જ મને અથર્વશિર ઉપનિષદ યાદ આવી ગયું. આ ઉપનિષદમાં બહુ સચોટ રીતે બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવી છે. હૉકિંગનું 2018 માર્ચ 14ના રોજ અવસાન થયું અને આ લેખ મારી તેમને અંજલિરૂપ છે.

અથર્વશિર કે અન્ય ઉપનિષદો ક્યારે લખાયા હશે એ કોઈ ચોક્કસપણે કહી શકતું નથી. પરંતુ, સામાન્ય માન્યતા મુજબ ઉપનિષદો 2500-3000 વર્ષો પહેલાં અસ્તિત્વમાં આવ્યા હશે. આપણે જાણીએ છીએ કે, પ્રાચીન ઋષિઓએ પોતાના શિષ્યોને વેદોની સરળ સમજૂતી રૂપે ઉપનિષદો કહ્યાં હતાં. એટલે, આ મૌખિક પરંપરા તો 5000-6000 વર્ષ પુરાણી પણ હોઈ શકે!

અથર્વશિર ઉપનિષદ અથર્વશિરસ અથવા અથર્વશિર્ષ ઉપનિષદ તરીકે પણ ઓળખાય છે. એમાં કુલ 7 કંડિકાઓ સ્વરૂપે રુદ્રનું વર્ણન છે. એના દરેક વિશેષણો રુદ્રને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આપણે આ દરેક શબ્દોમાંથી અમુક શબ્દોનું આધુનિક વિજ્ઞાન પ્રમાણે રસદર્શન કરીએ.

મૂળ સંસ્કૃતમાં અથર્વશિર ઉપનિષદ: http://www.dharmicscriptures.org/Atharvashira%20Upanishad.pdf

 

1. રુદ્ર ક્ષર અને અક્ષર છે.

આપણે જાણીએ છીએ કે આ વિશ્વમાં સઘળું નાશવંત છે. આપણે ઇન્દ્રિયોથી જે અનુભવી શકીએ છીએ એ સર્વે નાશવંત છે અને જન્મ-મૃત્યુના વિષચક્રથી બંધાયેલ છે.

સૂક્ષ્મ કક્ષાએ ઉર્જા અને પ્રાથમિક કણો છે. આ સર્વેનું વિવિધ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરણ થતું રહેતું હોય છે પણ એમનો નાશ નથી થતો! બ્રહ્માંડના પ્રારંભિક વિસ્ફોટ પહેલા સમયનું પણ અસ્તિત્વ નહતું. પરંતુ, એ સ્થિતિમાં ઉર્જા કે પ્રાથમિક કણો એક અણુ સ્વરૂપે હતાં અને એ જ બ્રહ્માંડનું બીજ હતું. આ બીજ એ પહેલાના બ્રહ્માંડમાંથી બન્યું હોવું જોઈએ. આ તર્કને આગળ વધારતાં આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે, મૂળ અક્ષર તત્વ હશે કે જે મૂળ તત્વ હશે જે દરેક સર્જનનું મૂળ છે.

 

2. આઠ ગ્રહો અને પ્રતિગ્રહો રુદ્ર છે.

પ્રાચીનકાળથી ભારતીય વેદાંગ જ્યોતિષમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ, શુક્ર, મંગળ, શનિ, ગુરુ અને પૃથ્વી એમ આઠ ગ્રહો, અને ચંદ્રગ્રહણ તથા સૂર્યગ્રહણના કાલ્પનિક છાયાબિંદુઓને રાહુ-કેતુ જેવા પ્રતિગ્રહોરૂપે ગણના કરવામાં આવી છે. અથર્વશિર ઉપનિષદની બીજી કંડિકા આનું સમર્થન કરે છે. એ પ્રાચીન સમયના લોકો દ્વારા કોઈ પ્રચલિત સાધનો વિના સૂર્ય, ચંદ્ર, પૃથ્વી સિવાયના ગ્રહોનું અવલોકન કરી એમને અન્ય તારાઓથી અલગ ગણવા એ સાચે જ આશ્ચર્ય પમાડે છે.

 

3. ૐકાર સર્વવ્યાપી અને અનંત છે. અને એ રુદ્ર છે.

ૐ ઉચ્ચાર કરવા જિહવા, કંઠ, દંત કે તાલુનો ઉપયોગ થતો નથી. ૐના તરંગોનો વર્ણપટ બ્રહ્માંડના પશ્ચાદભૂના તરંગોના વર્ણપટને મળતો આવે છે. ૐનો ઉચ્ચાર આથી સ્વયંભૂ છે એમ કહી શકાય. એથી ૐને આદિનાદ કહી શકાય. જ્યાં નાદ છે ત્યાં ઉર્જા છે. એટલે, ૐને આદિઉર્જા પણ કહી શકાય. એટલે, આપણે એવું પણ કહી શકીએ કે જે અક્ષર તત્વ છે એ ૐ છે. વળી, આ કંડિકામાં જણાવ્યા મુજબ ૐ દરેક અણુને સાંકળતો એવો સર્વવ્યાપી છે.

 

4. ૐકાર સર્વવ્યાપી છે, કારણ કે જેમ તલમાં તેલ નિહિત હોય છે એ રીતે એ આ બ્રહ્માંડના દરેક પદાર્થ અને જીવમાં અવ્યક્તરૂપે વ્યાપ્ત છે. ૐકાર અનંત છે, કારણ કે એને ઉચ્ચારતા એનો કોઈ આરંભ કે અંત નથી જણાતો. ૐકાર અત્યંત ધવલ છે, કારણ કે એ સ્વયં પ્રકાશિત છે અને દરેકને પ્રકાશ આપે છે.

આ કંડિકામાં જણાવેલા આ ત્રણ ગુણધર્મો વિશિષ્ટ છે. એ ત્રણેય આપણે પ્રાથમિક કણ માટે પણ પ્રયોજી શકીએ છીએ. બ્રહ્માંડનો દરેક કણ તરંગરૂપે પણ વર્તન કરતો હોય છે. એટલે, દરેક કણને ધ્વનિ અને પ્રકાશ હોય છે એવું આપણે કહી શકીએ; ભલે, પછી આપણે એ ધ્વનિ કે પ્રકાશનો અનુભવ કરવા સક્ષમ ના હોઈએ! એટલે, જયારે આપણે ૐનો ઉચ્ચાર કરીએ ત્યારે આપણા શરીના અણુએઅણુના તરંગો સાથે આપણે તદ્રુપ થઇ શકીએ છીએ! એ ઉચ્ચાર આપણને આદિ બ્રહ્માંડ સાથે એકરૂપ કરી દે છે!

 

5. અગ્નિ, વાયુ, જળ, ભૂમિ અને આકાશ ભસ્મ છે.

જયારે કોઈ પદાર્થ બળે છે ત્યારે એના અવશેષ રૂપે ભસ્મ બને છે. પ્રાચીન ભારતીય માન્યતા મુજબ આ બ્રહ્માંડ પાંચ મૂળભૂત તત્વોનું બનેલું છે – પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ. આ કંડિકામાં જણાવ્યા મુજબ પંચતત્વો ભસ્મ છે. ભસ્મ હોવાનો અર્થ એ થયો કે આ તત્વો કોઈ મૂળભૂત તત્વોના જ્વલનના પરિણામરૂપ છે. એવું કેવી રીતે હોઈ શકે? એક ઉદાહરણ જોઈએ. સમુદ્રનું પાણી ગરમ થવાથી એની વરાળ બને છે. એ વરાળના વાદળો બંધાઈ પ્રવાહીસ્વરૂપે પાણી પાછું વરસે છે! એટલે કે, મૂળભૂત પંચતત્વો સાચે જ મૂળભૂત હોવા જોઈએ અને પોતે જ પોતાના અવશેષરૃપે હોવા જોઈએ!

 

6. આ વિશ્વ અગ્નિરૂપ રૂદ્રથી બન્યું છે. જયારે રુદ્ર નિદ્રા શરણ થાય છે ત્યારે સઘળું નાશ પામે છે. અક્ષરથી કાળ જન્મે છે. કાળ અક્ષરને વિસ્તૃત કરે છે અને સર્વવ્યાપી બનાવે છે. રુદ્ર શ્વાસ લે છે એટલે તમ જન્મે છે. તમથી આપઃ બને છે. રુદ્ર પોતાની આંગળી વડે આપઃને ઘૂમાવે છે એટલે જાડું અર્થાત શિશિર બને છે. રુદ્ર એને વધારે ઘૂમાવે છે એટલે એ ફીણ જન્માવે છે. ફીણમાંથી અંડ બને છે. અંડમા બ્રહ્મા ઉદ્ભવે છે. બ્રહ્મા વાયુને જન્મ આપે છે. વાયુથી ૐકાર જન્મે છે. ૐકારથી સાવિત્રી જન્મે છે. સાવિત્રીથી ગાયત્રી જન્મે છે. અને ગાયત્રી લોકને જન્મ આપે છે.

 

આપણું વિશ્વ પ્રથમ મહાવિસ્ફોટથી ઉત્પન્ન થયું છે. આ છઠ્ઠી કંડિકામાં એ સમગ્ર પ્રક્રિયા ઘણી વિસ્તારથી વર્ણવી છે. ઉર્જા, ઉષ્મા અને દ્રવ્યથી ઘનિષ્ઠ થયેલો અણુ એ આ બ્રહ્માંડનું બીજ છે. આ બીજ ચોક્કસપણે અવિનાશી એવું અક્ષર તત્વ હશે જે સમયના આરંભ પહેલેથી અસ્તિત્વમાં હોવું જોઈએ. જયારે સમય શરુ થયો ત્યારે એ બીજ ફૂલવાનું શરુ થયું હશે. આ કંડિકામાં અંત પણ કહેવાયો છે. જયારે સમયનો અંત આવે છે ત્યારે વિશ્વ નાશ પામે છે અને રહી જાય છે બીજ જેમાંથી જવું વિશ્વ જન્મે છે.

જયારે બીજમાંથી સમયનો આરંભ થાય છે ત્યારે ડાર્ક મૅટર અને ડાર્ક એનર્જી અસ્તિત્વ ધરાવે છે જે સર્વવ્યાપી છે. આ ઉર્જા અને પદાર્થ વલોવાય છે અને પ્રવાહી બને છે. આવું પ્રવાહી ગાઢું થવાથી ફીણ બને છે. આ ફીણમાંથી બ્રહ્માંડ બને છે. બ્રહ્માંડમાં ભયંકર ઉષ્માને લીધે માત્ર વાયુસ્વરૂપે પદાર્થ હોય છે. વાયુનું મૂળભૂત તત્વમાં રૂપાંતરણ થાય છે. એનાથી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે. પ્રકાશના તરંગો ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે. અને ધ્વનિ તરંગો શમવાથી ઘન સ્વરૂપે પદાર્થ અસ્તિત્વમાં આવે છે.

આધુનિક વિજ્ઞાન બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વનું આટલું ઝીણવટભર્યું હજુ વર્ણવી નથી શક્યું! આ ઉપનિષદના રચયિતા ઋષિ પાસે આવું જ્ઞાન હોવું ઘણાં જ આશ્ચર્યની વાત છે!

Shri Ramakrushna Kathamrut

Sri Sri Thakur’s Teachings from The Gospel of Sri Ramakrishna

Today’s Page: 659-660
Chapter 33: WITH VARIOUS DEVOTEES

“Only those who have developed raga-bhakti for God may be called His sincere devotees. God becomes responsible for them. If you enter your name in a hospital register, the doctor will not discharge you until you are cured. Those who are held by God have nothing to fear. The son who holds to his father, while walking along the narrow ridge of a paddy-field, may slip if he absent-mindedly lets go his father’s hand; but if the father holds the son by the hand, there is no such danger.

“Is there anything that is impossible for faith? And a true devotee has faith in everything: the formless Reality, God with form, Rama, Krishna, and the Divine Mother.

“Once, while, going to Kamarpukur, I was overtaken by a storm. I was in the middle of a big meadow. The place was haunted by robbers. I began to repeat the names of all the deities: Rama, Krishna, and Bhagavati. I also repeated the name of Hanuman. I chanted the names of them all. What does that mean? Let me tell you. While the servant is counting out the money to purchase supplies, he says, These pennies are for potatoes, these for egg-plants, these for fish.’ He counts the money separately, but after the list is completed, he puts the coins together.

“When one develops love of God, one likes to talk only of God. If you love a person, you love to talk and hear about him. A worldly person’s mouth waters while he talks about his son. If someone praises his son, he will at once say to the boy, ‘Go and get some water for your uncle to wash his feet.’

“Those who love pigeons are highly pleased if you praise pigeons before them. But if you speak ill of pigeons, they will at once exclaim, ‘Has anyone in your line for fourteen generations ever raised pigeons?'”

Sri Ramakrishna now addressed Mahimacharan, who was a householder.

MASTER: “What need is there of renouncing the world altogether? It is enough if you can rid yourself of attachment. But you must have sadhana; you have to fight the sense-organs.

“It is a great advantage to fight from inside a fort. You get much help from the fort. The world is the place for enjoyment. After enjoying different things, you should give them up one by one. Once I had a desire to put a gold chain around my waist. I obtained one at last and put it on, but I had to take it off immediately.

“Once I ate some onion.8 (8 The onion is considered a rajasic food and not conducive to spiritual life.) While eating it I discriminated, ‘O mind, this is onion.’ Then I moved it to different places in my mouth and at last spat it out.”

Shri Ramakrushna Kathamrut

Sri Sri Thakur’s Teachings from The Gospel of Sri Ramakrishna

Today’s Page: 375
Chapter 18: M AT DAKSHINEXWAR (II)

JAYGOPAL: “How does one receive the grace of God?”

MASTER: “Constantly you have to chant the name and glories of God and give up worldly thoughts as much as you can. With the greatest effort you may try to bring water into your field for your crops, but it may all leak out through holes in the ridges. Then all your efforts to bring the water by digging a canal will be futile.

“You will feel restless for God when your heart becomes pure and your mind free from attachment to the things of the world. Then alone will your prayer reach God. A telegraph wire cannot carry messages if it has a break or some other defect.

“I used to cry for God all alone, with a longing heart. I used to weep, ‘O God, where art Thou?’ Weeping thus, I would lose all consciousness of the world. My mind would merge in the Mahavayu.

“How can one attain yoga? By completely renouncing attachment to worldly things. The mind must be pure and without blemish, like the telegraph wire that has no defect.

“One must not cherish any desire whatever. The devotion of a man who has any desire is selfish. But desireless devotion is love for its own sake. You may love me or not, but I love you: this is love for its own sake.

“The thing is that one must love God. Through intense love one attains the vision of Him. The attraction of the husband for the chaste wife, the attraction of the child for its mother, the attraction of worldly possessions for the worldly man-when a man can blend these three into one, and direct it all to God, then he gets the vision of God.”